Czy chrzan jest zdrowy? Sprawdź jego właściwości i dowiedz się, jak zrobić chrzan kulinarny. Jak stosować korzeń i liście chrzanu w kuchni?

Anna Rokicka-Żuk
Anna Rokicka-Żuk
Najzdrowszy jest chrzan przygotowany ze świeżego korzenia, lecz ceną jest niestety podrażnienie oczu i nosa, przez którego „płacze” się znacznie bardziej niż przy krojeniu cebuli.
Najzdrowszy jest chrzan przygotowany ze świeżego korzenia, lecz ceną jest niestety podrażnienie oczu i nosa, przez którego „płacze” się znacznie bardziej niż przy krojeniu cebuli. martinak/123RF
Udostępnij:
Chrzan to popularny dodatek do potraw, który najczęściej spożywamy po starciu w postaci sosów. Korzeń chrzanu pospolitego, jak również jego liście, to jednak dużo więcej niż aromatyczna przyprawa. Roślina wykazuje silne właściwości przeciwzapalne i przeciwnowotworowe, a także antybiotyczne i przeciwbólowe, z którego warto wykorzystać na co dzień. Wyjaśniamy, dlaczego chrzan jest zdrowy, jakie cenne składniki zawiera i na co pomaga. A także, jak stosować go leczniczo, a kiedy jest przeciwwskazany – oraz jak wykorzystać korzeń w kuchni, by zrobić chrzan kulinarny.

Spis treści

Jak rośnie chrzan pospolity, co zawiera i ile ma kalorii?

Chrzan pospolity (Armoracia rusticana) to roślina z rodziny krzyżowych, blisko spokrewniona z kapustą, brokułem, rzepą czy gorczycą, z której wytwarza się musztardę. Warto wiedzieć, że roślina ma wiele alternatywnych nazw – po polsku to m.in. chrzan zwyczajny czy warzucha bądź warzęcha chrzan, natomiast wśród łacińskich znane są: Cochlearia armoracia, Cochlearia rusticana, Nasturtium armoracia czy Armoracia lapathifolia.

Chrzan jest rośliną, którą znano od co najmniej 4 tysięcy lat, a uprawiano od ok. 3 tys., dla jej białego, ostrego w smaku korzenia, który po starciu stosowano jako przyprawę. Bylina ta rośnie dziko głównie na terenie Europy i Ameryki Północnej, a uprawiana szybko adaptuje się do warunków, stąd występuje też w różnych częściach świata.

Jadalny jest nie tylko korzeń chrzanu, ale również jego duże, podłużne i błyszczące liście, które jednak najczęściej stosuje się jako dodatek do kiszonek, zwłaszcza z ogórków.

100 g świeżego korzenia chrzanu to 67 kcal, które pochodzą głównie z węglowodanów (ok. 18 g, w tym ok. 10 g sacharozy, 4 g skrobi) i aż 7,3 g błonnika. Jest bardzo bogaty w potas (740 mg) i witaminę C (114 mg), ma też sporo wapnia, magnezu, cynku, żelaza, miedzi i manganu, jak również witamin B1, B2, B3 czy B6.

Zobacz także:

Cenne właściwości chrzanu

Chrzan uznawano przez wieki jako roślinę leczniczą, której używano wzmacniająco m.in. w niedoborach składników pokarmowych, w celu leczenia infekcji, a także stanach zapalnych.

Stosowany wewnętrznie, chrzan wspomagał trawienie, leczenie zapaleń pęcherza, oskrzeli czy chorób znanych dziś jako paradontoza, szkorbut, anemia, malaria. Zewnętrznie natomiast stanowił środek uśmierzający bóle reumatyczne i nerwowe.

Dopiero później chrzan stał się popularną przyprawą, używaną m.in. do maskowania zapachu niezbyt świeżego mięsa. Możliwe, że dzięki temu chronił przed zatruciami, co wynika z jego właściwości antybakteryjnych. Zapewnia je enzym nazwany peroksydazą chrzanową, który działa dezynfekująco poprzez reakcję wydzielania nadtlenku wodoru (jego roztwór nazywany jest wodą utlenioną). Antybakteryjne działanie mają też zawarte w roślinie przeciwutleniacze – związki niwelujące stres oksydacyjny wywołany nadmiarem wolnych rodników w organizmie, które działają dzięki temu przeciwzapalnie, ale nie tylko.

Najważniejsza jest grupa glukozynolanów – silnie działających antyoksydantów zawierających siarkę i azot. Co najmniej 80 proc. ich zawartości stanowi synigryna. Za sprawą enzymu mirozynazy są one rozkładane do izotiocyjanianu allilu i podobnych związków, które nazywa się zbiorczo olejkiem gorczycznym. To właśnie on nadaje tej roślinie gorzki, a przy tym palący smak.

Zadbaj o zdrową dietę

miejsce #1

Severin

Severin ES 3570 inox XL

499,00 zł299,00 zł-40%
miejsce #2

Mesko

MESKO MS4126

194,00 zł125,95 zł-35%
miejsce #3

Bosch

Bosch MES3500

586,60 zł395,00 zł-33%
miejsce #4

Esperanza

Esperanza EKJ002

97,94 zł
miejsce #5

Philips

Philips Viva Collection HR1832/02

298,99 zł
miejsce #6

Bosch

BOSCH MES25A0

227,99 zł
Materiały promocyjne partnera

Związki zawarte w świeżym korzeniu chrzanu drażnią zakończenia nerwów czuciowych skóry, powodują rozszerzenie naczyń krwionośnych i działają bakteriobójczo. Dlatego okłady z chrzanu stosuje się przy bólach pochodzenia reumatycznego i nerwowego, a nawet na rany. Stymulują krążenie, działają przeciwbólowo, a nawet wspomagają gojenie się uszkodzeń skóry. Mają także działanie rozjaśniające jej koloryt.

Stosowany wewnętrznie, chrzan poprawia trawienie i dostarcza cennych związków aktywnych. Szeroko udokumentowane w badaniach zostało działanie przeciwnowotworowe izotiocyjanianów. Wykazano, że pomagają zmniejszać ryzyko rozwoju raka płuc, żołądka, jelita grubego i odbytu. Nie tylko jednak chronią komórki przed rakowaceniem, bo mogą też hamować wzrost guzów nowotworowych.

Izotiocyjaniany z chrzanu hamują aktywność grzybów i bakterii, takich jak np. Helicobacter pylori (główny sprawca wrzodów żołądka) oraz powodujących zatrucia pokarmowe czy miejscowe infekcje Escherichia coli i Staphylococcus aureus. Działają skutecznie również na ich antybiotykooporne szczepy. Dzięki temu korzeń chrzanu skutecznie wspomaga leczenie zakażeń układu moczowo-płciowego, oddechowego, pokarmowego i skóry.

Szczególne cenne jest działanie chrzanu polegające na rozrzedzaniu wydzieliny w drogach oddechowych oraz wykrztuśne, wykorzystywane zwłaszcza przy zapaleniu zatok, katarze i kaszlu.

Polecamy również:

Jak stosować chrzan leczniczo?

Chrzan wykazuje cenne właściwości dopiero po rozdrobnieniu, jednak w takiej postaci szybko traci swój palący smak, bo zapewniające go związki aktywne ulatniają się, a miazga utlenia się i ciemnieje. By zatrzymać jego walory organoleptyczne i lecznicze, bezpośrednio po starciu korzenia stosuje się kwaśny dodatek, np. ocet. Podobnie działa kombinacja z olejem. Właśnie w ten sposób utrwala się chrzan przeznaczony do jedzenia, ale także leczniczy.

Najsilniejsze działanie ma jednak korzeń świeży – z tego powodu zalecana doustna dawka to do 20 g startego chrzanu na dzień podzielona na dwie porcje dzienne. Tyle waży porcja mieszcząca się w płaskiej łyżce.

Aby przygotować napój z korzenia chrzanu, zalej łyżkę korzenia chrzanu świeżo startego na drobnej tarce i jak najdrobniejszych oczkach. Należy go spożyć natychmiast lub maksymalnie do godziny od zrobienia. W przypadku problemów z pęcherzem można zastąpić wodę jasnym piwem i pić mieszankę po lekkim podgrzaniu.

Warto też przygotować trwalszy sok chrzanowy z alkoholem, który wspomoże trawienie np. przy zaburzeniach dotyczących wydzielania żółci. W tym celu 100 g startego zalewa się szklanką wódki lub spirytusu, zamyka i odstawia na 7 dni, a następnie przecedza. Można stosować ją zewnętrznie lub przyjmować przed głównymi posiłkami w dawce 1-2 łyżki (nadaje się tylko dla osób dorosłych).

Sprawdź także poradniki:

Czy chrzan jest zdrowy dla wszystkich? Środki ostrożności i przeciwwskazania

Chrzan zawiera silnie działające związki, które drażnią błony śluzowe. Z tego powodu jego spożywanie nie jest wskazane w przypadku wrzodów żołądka lub jelita, w chorobach zapalnych jelit, infekcjach pokarmowych czy innych schorzeniach układu trawienia.

Chrzanu nie powinny jeść także osoby z niedoczynnością tarczycy spowodowaną niedoborem jodu, ponieważ skądinąd cenne związki z tego warzywa (i wszystkich kapustowatych) w postaci glukozynolanów wiążą ten cenny pierwiastek. Ponieważ chrzan jemy bez obróbki termicznej, stężenie wspomnianych substancji jest wysokie.

Z powodu możliwych zaburzeń gastrycznych korzenia chrzanu nie należy podawać też dzieciom poniżej 4. roku życia. Ze jedzenia większych ilości powinny zrezygnować kobiety w ciąży i karmiące piersią, ze względu na zwiększone ryzyko poronienia i możliwe toksyczne działanie wysokich stężeń olejków gorczycznych.

Przyjęcie zbyt dużej ilości chrzanu zwłaszcza w postaci soku z tego korzenia może wywołać objawy uboczne, takie jak zaburzenia żołądkowe, ból brzucha, wymioty z krwią i biegunka.

Chrzan może też silnie podrażnić skórę, jeśli sok ma z nią zbyt długi kontakt lub jest ona wrażliwa, atopowa, a tym bardziej uszkodzona. Dlatego przed zrobieniem okładów trzeba wykonać próbę alergiczną.

Dowiedz się, jak jeszcze można wykorzystać chrzan:

Liście i korzeń chrzanu w kuchni. Jak zrobić chrzan kulinarny i sos chrzanowy z jabłkiem?

Chrzan jest uznawany za tradycyjny dodatek do wielkanocnych dań, jednak nie jest rośliną biblijną. W rzeczywistości jedynie zastąpił niedostępne wyznawcom chrystianizmu gorzkie liście kapusty – i w ten sposób wszedł do kanonu świątecznych produktów.

W kuchni chrzan stanowi przyprawę pasującą idealnie do mięs, ryb i jajek, a także do białego sera. Świetnie łączy się też ze wszelkimi warzywami korzeniowymi. Buraczki ćwikłowe z chrzanem, sałatka ziemniaczana z chrzanem czy surówka z marchewki z jego dodatkiem nie mogą smakować źle!

Chrzan jako dodatek kulinarny można łatwo przygotować w domu, warto jednak zabezpieczyć drogi oddechowe i oczy przed działaniem drażniących związków, które są lotne i uwalniają się w trakcie rozdrabniania.

Przepis na chrzan kulinarny
Składniki:

  • 200 g obranego korzenia chrzanu,
  • 4 łyżki kwaśnej śmietany lub gęstego jogurtu naturalnego,
  • 2 ugotowane żółtka (opcjonalnie),
  • 1-2 łyżki octu,
  • 1 łyżka cukru,
  • sól i pieprz do smaku.

Przygotowanie: zetrzyj jak najdrobniej chrzan i połącz z resztą składników. Trzymaj w lodówce, a jeśli ma stać dłużej, dodaj kilka kropli soku z cytryny, która zapobiega ciemnieniu miąższu.

A jak zrobić chrzan z jabłkiem? Oto prosty przepis.
Składniki:

  • 100 g obranego chrzanu,
  • 1 kg jabłek,
  • 50 g cukru,
  • sok z całej cytryny albo 3 łyżki octu winnego.

Przygotowanie: zetrzyj na tarce o drobnych oczkach obrane jabłka i chrzan, dodaj cukier i sok z cytryny, a po wymieszaniu przełóż niewielkich słoików i przechowuj w lodówce.

Stosowane w kuchni, liście chrzanu mają nieco mniej intensywny smak niż korzeń i są wykorzystywane zwłaszcza do kiszenia ogórków. Dodane do solanki hamują rozwój bakterii gnilnych i zapewniają pożądane walory kiszonki. Na liściach chrzanu piecze się tradycyjnie chleb, który wkłada się na nich do pieca. Można też zastąpić nimi liście kapusty w wersji gołąbków „z pazurkiem”. Młode można dodawać też do kanapek i sałatek w podobny sposób, jak sałatę.

Zobacz też:

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!

Małpia ospa może być użyta jako broń biologiczna

Wideo

Komentarze

Komentowanie zostało tymczasowo wyłączone.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Przejdź na stronę główną Strona Zdrowia
Dodaj ogłoszenie