reklama

Zespół metaboliczny – objawy, przyczyny i skutki, jakie za sobą niesie. Dieta dla osób z zespołem metabolicznym

Martyna Jaros
Martyna Jaros
Zaktualizowano 
Otyłość brzuszna dwukrotnie zwiększa ryzyko rozwoju zespołu metabolicznego
Otyłość brzuszna dwukrotnie zwiększa ryzyko rozwoju zespołu metabolicznego pixabay
Zespół metaboliczny inaczej nazywany jest zespołem polimetabolicznym lub zespołem insulinooporności Dawniej określano go tajemniczo zespołem X, ponieważ wiedza na jego temat była niedostateczna. Zespół metaboliczny ma wieloczynnikowe podłoże. Jednoczesne występująca m.in. insulinooporność, nietolerancja glukozy, otyłość brzuszna, nadciśnienie tętnicze i/lub zaburzenia lipidowe to skrócone kryteria diagnostyczne tego zespołu. Poznaj objawy i konsekwencje nieleczonego zespołu metabolicznego, a także zasady diety, których przestrzeganie pomoże Ci w poprawie stanu zdrowia.

Co to jest zespół metaboliczny?

Pierwsza definicja zespołu metabolicznego została zaproponowana przez Reaven’a w 1988 roku, który opisał zespół czynników przyczyniających się do częstszego występowania chorób układu sercowo naczyniowego. Należy pamiętać, że termin zespół metaboliczny, powinien być kojarzony przede wszystkim z chorobami układu sercowo-naczyniowego, czyli m.in. miażdżycą, niedokrwienną chorobą serca, zawałem, udarem i innymi.

Współczesna definicja zespołu metabolicznego została opracowana przez Międzynarodową Federację Diabetologiczną w 2009 roku.

Zespół metaboliczny to jednoczesne występowanie czynników ryzyka pochodzenia metabolicznego, których współwystępowanie sprzyja miażdżycy i cukrzycy typ 2, a w konsekwencji prowadzi do chorób układu sercowo-naczyniowego.

Za czynniki uznano [1]:

  • insulinooporność – oporność tkanek na działanie insuliny, z jednoczesnym występowaniem podwyższone stężenie glukozy i insuliny we krwi,
  • hiperinulinemię – nadmierne, względem potrzeb wydzielanie przez trzustkę insuliny,
  • upośledzoną tolerancję glukozy,
  • otyłość – BMI ≥ 30 kg/m2 lub otyłość brzuszną,
  • nadciśnienie tętnicze.

Współwystępowanie takich zaburzeń metabolicznych jak insulinooporność, hiperinsulinemia, nadciśnienie tętnicze, nietolerancja glukozy, oraz zaburzenia lipidowe dodatnio korelują z częstszym występowaniem poważnych chorób serca [1]. Zgodnie z raportem GUS z 2018 roku, choroby kardiologiczne są najczęstrzą przyczyną zgonów wśród Polaków!

Czytaj także

Kryteria diagnostyczne zespołu metabolicznego

Kryteria diagnostyczne zespołu metabolicznego przechodziły liczne transformacje. Na przełomie XX i XXI wieku za zasadniczy czynnik powodujący zespół metaboliczny uznano insulinooporność [2], a współcześnie za główną przyczynę uznaje się otyłość brzuszną, inaczej centralną lub wisceralną. Pierwsze zasady diagnostyczne opracowała Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 1998 roku, a rok później Europejska Grupa do Badań Insulinooporności (EGIR) lekko zmodyfikowała te kryteria.

W 2001 roku eksperci z Narodowego Programu Edukacji Cholesterolowej opublikowali trzeci Raport dotyczący „Wykrywania, Oceny i Leczenia Hipercholesterolemii u Osób Dorosłych”, w których zamieszczono uproszczone, alternatywne do zastosowania zasady diagnostyczne zespołu metabolicznego [2].

W 2003 roku kolejna próba modyfikacji zasad, została podjęta przez Amerykańskie Towarzystwo Endokrynologów Klinicznych [3]. Następnie w 2005 roku Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna (IDF) opublikowała zasady, które zakładały występowanie otyłości brzusznej i minimum 2 z 4 następujących czynników, jak wysoki poziom trójglicerydów we krwi, zbyt niskie stężenie cholesterolu HDL, nadciśnienie tętnicze lub zaburzenia gospodarki glukozowo-insulinowej.

Ostateczny konsensus, w postaci ujednoliconej definicji zespołu metabolicznego oraz wytycznych w kwestii diagnostyki, zaproponowała w roku 2009 Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna w porozumieniu innymi towarzystwami [3]. Zespół metaboliczny obecnie diagnozowany jest w oparciu o te wytyczne.

O zespole metabolicznym mówimy, gdy u pacjenta występują minimum trzy z poniżej wymienionych elementów [3]:

  • otyłość brzuszna (centralna), czyli obwód talii u kobiety ≥ 80 cm, a u mężczyzny ≥94 cm,
  • podwyższone stężenie trójglicerydów we krwi, czyli ≥ 150 mg/dl (1,7 mmol),
  • obniżony poziom cholesterolu HDL, czyli < 50 mg/dl (1,3 mmol) u kobiet i < 40 mg/dl (1,0 mmol) u mężczyzn,
  • nadciśnienie tętnicze, czyli wartości ≥ 130 na ≥ 85 mm Hg,
  • nieprawidłowe stężenie glukozy na czczo, czyli ≥ 100 mg/dl (5,6 mmol) lub wcześniej rozpoznana cukrzyca.

W przeciwieństwie do WHO i EGIR, Eksperci IDF za czynnik fundamentalny przyczyniający się do rozwoju zespołu metabolicznego uznali otyłość brzuszną. Modyfikacja kryteriów w 2009 roku polegała na uznaniu otyłości brzusznej, jako jeden z pięciu czynników, który może, ale nie musi występować u osoby z zespołem metabolicznym. Do postawiania diagnozy wystarczy występowanie zaburzeń gospodarki glukozowej, nadciśnienia tętniczego oraz niskiego poziomu cholesterolu HDL lub hipertryglicerydemii (trzy z wymienionych, lub dwa i otyłość brzuszna). W 2005 roku otyłość wisceralna była warunkiem koniecznym.

Jak obniżyć cholesterol? 10 produktów diety portfolio, które...

Przyczyny zespołu metabolicznego

Za rozwój zespołu metabolicznego odpowiedzialne są predyspozycje genetyczne oraz czynniki środowiskowe, co przyczynia się do rozwoju chorób o podłożu metabolicznym tj. cukrzyca, insulinooporność, otyłość itp. Stosowana dieta, poziom aktywności fizycznej w ciągu dnia oraz pewne nawyki, jak konsumpcja alkoholu i palenie papierosów, to elementy stylu życia mające istotny wpływ na rozwój chorób, które zgodnie z definicją IGF z 2009 r. wchodzą w skład zespołu metabolicznego.

Ciężko jednoznacznie wskazać przyczyny otyłości i otyłości brzusznej, nadciśnienia tętniczego, zaburzeń lipidowych oraz nieprawidłowej tolerancji glukozy. Są to bardzo złożone pod względem epidemiologii choroby. Wymienić można jedynie działania, które powielane przez wiele lat, w konsekwencji doprowadzają do zaburzeń metabolicznych.

Zgodnie z zaleceniami WHO, ilość czasu poświęcona na aktywność fizyczną to minimum 150 minut tygodniowo. W przypadku niezastosowania się do tych zalecań, mówi się o bardzo niskim poziomie aktywności ruchowej, co sprzyja gromadzeniu się tkanki tłuszczowej w ciele czyli nadwadze, a także otyłości. Niedostateczna ilość ruchu powoduje zaburzenia gospodarki glukozowej oraz wpływa na profil lipidowy. Negatywny wpływ ma równoczesne stosowanie diety, która [6]:

  • dostarcza nadmierną, w stosunku do potrzeb organizmu, ilość energii (dieta wysokokaloryczna),
  • nie dostarcza min. 25 g dziennie błonnika pokarmowego,
  • dostarcza ≥ 10 proc. energii diety z nasyconych kwasów tłuszczowych,
  • zawiera ≥ 10 proc. energii z cukrów prostych,
  • nie dostarcza związków mineralnych i witamin w ilościach zalecanych,
  • jest uboga w węglowodany złożone, białko i nienasycone kwasy tłuszczowe,
  • dostarcza nadmierną ilość soli, czyli więcej, niż 5 g dziennie.

Wymienione składowe niewłaściwej diety, spełniane są w momencie, gdy dieta oparta jest o żywność o wysokim stopniu przetworzenia, jak gotowe dania na wynos, słodycze, słodkie napoje, słodzone napoje mleczne, chipsy, paluszki i inne słone przekąski, białe pieczywo, wędliny i tłuste mięso czerwone. Produkty te są źródłem nasyconych kwasów tłuszczowych, tłuszczy typu trans, cukru i soli.

W nieprawidłowej diecie występuje mniej niż 500 g warzyw i owoców dziennie, nieobecne są pełnoziarniste produkty zbożowe, naturalne produkty mleczne, niesolone orzechy, nasiona roślin strączkowych, oleje roślinne, ryby morskie i sporadycznie chude mięso drobiowe [6].

Czytaj także

Skutki zespołu metabolicznego dla zdrowia

Mnogość czynników wchodzących w skład zespołu metabolicznego pozwala stwierdzić, że zespół insulinooporności to stan bardzo niebezpieczny dla zdrowia. Niestety termin ten nie jest powszechnie stosowany, a wiedza społeczeństwa na temat skutków, jakie niesie za sobą nieleczony zespół metaboliczny, powierzchowna lub żadna. Sprawia to, że wiele osób bagatelizuje diagnozę postawioną przez specjalistę lub nawet nie ma świadomości, że zespół metaboliczny jej dotyczy.

Zespół metaboliczny prowadzi do chorób układu sercowo-naczyniowego. Wszystkie czynniki, na podstawie których ten zespół jest diagnozowany, wpływają na siebie wzajemnie, w sposób niekorzystny oddziałując na zdrowie człowieka [1]. Nadmiar energii z diety i brak aktywności fizycznej powodują otyłość, która sprzyja insulinooporności tkanek, a ta dodatnio koreluje z zaburzeniami lipidowymi.

Otyłość brzuszna dwukrotnie zwiększa ryzyko rozwoju zespołu metabolicznego [8]. Stanowi czynnik wysokiego ryzyka dla cukrzycy typu 2. Tkanka tłuszczowa zgromadzona w obrębie jamy brzusznej dodatnio koreluje z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych oraz stłuszczeniem wątroby [4]. U osób z otyłością brzuszną obserwuje się wysoki poziom cholesterolu LDL, czyli frakcji o niekorzystnym wpływie na zdrowie, gdyż zwiększa ryzyko rozowju chorób serca.

Zbyt wysoki poziom cholesterolu ogólnego i trójglicerydów we krwi oraz niskie stężenie cholesterolu HDL są czynnikami ryzyka choroby miażdżycowej. Zaawansowana miażdżyca, czyli silnie zwężona średnica naczyń krwionośnych przez narastającą blaszkę miażdżycową powoduje, że krew płynie zdecydowanie wolniej, a to prosta droga do niedokrwienia mięśnia sercowego lub mózgu.

Awokado na odchudzanie, cholesterol i nie tylko! Poznaj korz...

Konsekwencjami niedokrwiennej choroby serca, czyli niedostatecznej podaży tlenu wraz z transportowaną krwią jest zawał serca (martwica części mięśnia z powodu niedotlenienia). Gdy zwężeniu uległa tętnica szyjna doprowadzająca krew do mózgu – następstwem jest udar [5]. Jeśli część blaszki miażdżycowej oderwie się od ściany naczynia, płynąc wraz z krwią może zatkać drobne naczynie krwionośne np. w płucach i wywołać śmierć, spowodowaną zatorowością płucną.

Insulinooporność tkanek, szczególnie tkanki mięśniowej i wątrobowej, powoduje przewlekle podwyższony poziom glukozy i insuliny we krwi [1]. Sprzyja to nadmiernemu wydzielaniu insuliny do krwi, jednak nie dochodzi do porządnego efektu jej działania w postaci obniżenia poziomu glukozy we krwi. U osób z insulinoopornością, po wielu latach może rozwinąć się cukrzyca typu 2.

Stale występująca hiperglikemia obserwowana w insulinooporności i cukrzycy, uszkadza drobne naczynia krwionośne oraz odpowiedzialne za filtrowanie krwi i produkcję moczu – kłębuszki nerkowe. W konsekwencji zaburzeń procesu filtrowania krwi, nerki zmniejszają wydzielanie z moczem sodu, którego rolą jest m.in. zatrzymywanie wody w organizmie. Skutkuje to podwyższeniem ciśnienia tętniczego krwi, a w perspektywie długo czasowej – prowadzi do rozwoju nadciśnienia.

Czytaj także

Należy mieć świadomość, że otyłość powoduje insulinooporność, a insulinooporność sprzyja rozwojowi otyłości. Otyłość sprzyja zaburzeniom lipidowym, a te również wpływają na występowanie nadmiernej masy ciała. Podobnie rzecz się ma w odniesieniu do zaburzeń gospodarki glukozowo-insulinowej. Wysoki poziom glukozy i insuliny we krwi sprzyja odkładaniu nadmiaru energii do komórek tłuszczowych, a otyłość inicjuje występowanie tych zaburzeń.

Po sześciu miesiącach zaplanowanej regularnej aktywności fizycznej (60 minut raz w tygodniu) oraz dodatkowej (niepodlegającej mierzeniu) podejmowanej samodzielnie, u kobiet otyłych z zespołem metabolicznym zaobserwowano istotne statystycznie zmniejszenie obwodu pasa średnio o 5 cm. Innymi zaobserwowanymi zmianami było obniżenie ciśnienia skurczowego i poziomu trójglicerydów, a zwiększenie cholesterolu HDL (dobrego) we krwi [7].

Dieta w zespole metabolicznym

Zespół metaboliczny jest złożony, dlatego terapia lecznicza powinna być wieloczynnikowa. Za najskuteczniejszy model działania uważa się jednoczesne połączenie leczenia farmakologicznego występujących schorzeń, włączenie aktywności fizycznej oraz modyfikacja diety w kierunku prozdrowotnych wyborów.

Obniżenie masy ciała już o 5 proc. za pomocą rozsądnej diety o obniżonej kaloryczności, minimum 150 minut aktywności fizycznej dziennie obniża zachorowalność na cukrzycę o 56 procent [8]!

W kwestii leczenia zespołu metabolicznego dieta powinna być zbilansowana i ukierunkowana na powolną redukcję masy ciała. Wskazane jest stosowanie diety o kaloryczności, wynoszącej ok. 80 proc. dziennego zapotrzebowania. Głównym źródłem energii (ok. 50-55 proc.) powinny być węglowodany złożone o niskim indeksie glikemicznym, zawarte w pełnoziarnistych produktach zbożowych.

Czytaj także

Zawierają one błonnik pokarmowy, który zwiększa uczucie sytości, pozytywnie wpływa na gospodarkę glukozową i lipidową organizmu. Pełnoziarniste produkty dostarczają cennych składników mineralnych jak magnez, cynk, żelazo i witamin z grupy B. Źródłem węglowodanów złożonych są także nasiona roślin strączkowych, które ze względu na działanie wzdymające, należy wprowadzać do diety stopniowo i w małych porcjach dziennie.

Zalecanymi źródłami tłuszczu, którego ilość w diecie powinna być na poziomie 25 proc., są oleje roślinne, orzechy i awokado. Wskazane jest dodawać te produkty do posiłków w małych ilościach np. łyżka oleju, ½ awokado, 2-3 łyżki orzechów lub nasion. Te produkty dostarczają nienasyconych kwasów tłuszczowych, związków o działaniu antyoksydacyjnym (np. witaminę E). Warto dodać, że nie zawierają cholesterolu i nienasyconych kwasów tłuszczowych typu trans.

Produktami dostarczającymi wartościowego białka są chude i półtłuste produkty mleczne, jaja, ryby (chude i tłuste), nasiona roślin strączkowych a także chude mięso drobiowe. W ramach przetworów mlecznych wskazane są te o smaku naturalnym bez dodatku cukru i nieowocowe. W domu samodzielnie można dodać świeże owoce, tworząc pyszny owocowy jogurt.

Każdego dnia należy dbać o spożycie minimum 500 g, a najlepiej ok. 1000 g warzyw i owoców. Przy czym warzyw wskazane jest zjadać dwa razy więcej niż owoców. Te roślinne produkty dostarczają błonnika pokarmowego oraz szereg biologicznie czynnych substancji o działaniu m.in. antyoksydacyjnym.

Na pytanie: Jak zdrowo żyć, by uniknąć nowotworu? Odpowiada profesor Jacek Jassem.

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3