Witamina A – występowanie, właściwości i zapotrzebowanie. Skutki nadmiaru i niedoboru witaminy A

Agata Orzełowska
Zapotrzebowanie na witaminę A w pełni pokrywa urozmaicona dieta
Zapotrzebowanie na witaminę A w pełni pokrywa urozmaicona dieta 123rf
Udostępnij:
Witamina A jest ważnym składnikiem diety niezbędnym do prawidłowej pracy ludzkiego organizmu. Ma wpływ na kondycję skóry, ostrość i jakość wzroku, oraz funkcjonowanie układu immunologicznego. Witamina A (retinol) jest substancją pełniącą funkcję antyoksydacyjną, dzięki czemu chroni przed szkodliwymi skutkami działalności wolnych rodników. Niedobór witaminy A może spowodować poważne problemy zdrowotne, dlatego należy mu zapobiegać za pomocą odpowiedniej diety lub suplementacji tej witaminy. Jednocześnie nadmiar w diecie witaminy A jest szczególnie niebezpieczny w diecie kobiety w ciąży.

Czym jest witamina A?

Witamina A to jedna z witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Za jej najbardziej aktywne formy uważa się retinol zawarty w tkankach zwierząt i ryb, oraz roślinny beta-karoten (prowitamina A). Witamina A została odkryta w 1913 roku w rybim tranie przez amerykańskich naukowców. Jej rola i wpływ na ludzki organizm, również skutki niedostatecznej podaży, znane były jednak już znacznie wcześniej, bo na przełomie XIX i XX wieku. Dowiedziono wówczas, że niedobór witaminy A w diecie jest skorelowany z rozwojem kurzej ślepoty, czyli złego i nieostrego widzenia o zmierzchu. Związek ten postulowano już w czasach starożytnych, nie posługując się oczywiście nazwą „witamina A”, która nadana została tej substancji dopiero w XX wieku.

Witamina A określona może być również jako grupa organicznych związków chemicznych. Pełną aktywność wykazuje tylko jeden z nich – retinol, który jest alkoholową postacią witaminy A. Do grupy związków określanych jako witamina A należą też:

  • retinal (forma aldehydowa),
  • kwas retinowy (forma kwasowa),
  • pochodne estrowe retinolu.

Funkcje witaminy A

Witaminy A pełni w organizmie ludzkim szereg ważnych funkcji. Nie każdy wie, że ma ważne role do spełnienia w procesach odpornościowych. Zapewnia funkcje tkanki nabłonkowej skóry i błon śluzowych, uczestnicząc w procesach wytwarzania chroniącego je śluzu. Zmniejsza tym działaniem ryzyko zakażeń układu oddechowego, pokarmowego, rozrodczego, moczowego i skóry. Co więcej, przyczynia się do utrzymania sprawności grasicy, w której dojrzewają limfocyty – komórki układu odpornościowego. Stymuluje tworzenie się m.in. granulocytów i leukocytów.

Ważną funkcją witaminy A jest umożliwienie odbierania bodźców wzrokowych przez siatkówkę oka i warunkowanie prawidłowego widzenia o zmroku. Retinol wchodzi w skład rodopsyny, czyli światłoczułego barwnika znajdującego się w pręcikach siatkówki oka. Odpowiednia podaż tej witaminy z dietą chroni przed zaćmą i innymi chorobami oczu.

Witamina A ureguluje procesy różnicowania się komórek, oraz tkanek (w tym tkanki kostnej). Jest zatem niezbędna do wzrostu organizmu i prawidłowego rozwoju w okresie dzieciństwa. Ma właściwości antyoksydacyjne, dzięki czemu pomaga chronić komórki przed stresem oksydacyjnym, który przyczynia się do chorób cywilizacyjnych. Bierze udział w wielu przemianach metabolicznych zachodzących w organizmie m.in. hormonów, lipidów. Odgrywa ważną rolę w wytwarzaniu progesteronu u mężczyzn oraz metabolizmie hormonów tarczycowych.

Zapotrzebowanie na witaminę A

Zapotrzebowania na witaminę A uzależnione jest od wieku, płci, stanu fizjologicznego. Dzienne zapotrzebowanie nie wymaga suplementacji, ponieważ witamina A i beta-karoten powszechnie występują w spożywanych pokarmach. Zgodnie z zaleceniami IŻŻ, każdego dnia wraz z dietą należy dostarczać następujące dawki witaminy A.

  • dzieci w wieku 1-3 lat - 400 µg,
  • dzieci w wieku 4-6 lat – 450 µg,
  • dzieci w wieku 7-9 lat – 500 µg.
  • chłopcy i dziewczęta w wieku 10-12 lat – 600 µg,
  • chłopcy w wieku 13-18 lat i mężczyźni >19 roku życia – 900 µg,
  • dziewczęta w wieku 13-18 lat i kobiety >19 roku zycia – 700 µg,
  • kobiety w ciąży <19. roku życia – 750 µg dziennie, >19 lat – 770 µg.
  • kobiety karmiące piersią <19. roku życia – 1200 µg, >19 lat –1300 µg.

Zapotrzebowanie na witaminę A wzrasta w przypadku osób cierpiących na choroby układu pokarmowego, infekcje i długotrwały stres oraz spożywających niewielkie ilości tłuszczu (5–10 g dziennie).

Źródła witaminy A

Witamina A znajduje się w żywności pochodzenia zwierzęcego o pewniej zawartości tłuszczu. Dobre źródła witaminy A w diecie (podane na 100 g produktu) to:

  • mleko 3,2 proc. tłuszczu – 36 µg,
  • mleko 2,0 proc. tłuszczu – 25 µg,
  • śmietana 18 proc. tłuszczu – 150 µg,
  • ser edamski – 269 µg,
  • ser rokpol – 521 µg,
  • twaróg tłusty – 83 µg ( w chudym – 5 µg),
  • jaja kurze – 272 µg,
  • masło ekstra – 814 µg,
  • makrela świeża – 100 µg,
  • wątróbka z kurczaka – 9304 µg,
  • wątroba wieprzowa – 13 000µg.

Beta-karoten, czyli prowitamina A, występuje w produktach roślinnych o pomarańczowym kolorze. W dużych ilościach zawarty jest w dyni, marchwi, pomarańczowej i czerwonej papryce, melonach, mango, brzoskwiniach, morelach.

Beta-karoten jest w mniejszym stopniu wykorzystywany z pożywienia niż retinol – całkowite wykorzystanie beta-karotenu jest 6-krotnie mniejsze niż retinolu, a innych karotenoidów 12-krotnie mniejsze. Z tego powodu zawartość witaminy A w produktach spożywczych wyraża się w mikrogramach (µg) będących równoważnikiem zawartości w nich retinolu.

Jakie zastosowanie ma witamina A?

Witamina A ma działanie antyoksydacyjne i chroni przed szkodliwym działaniem promieniowania UV. Opóźnia procesy starzenia się skóry, reguluje rozłożenie melaniny w naskórku i wpływa na komórki skóry (fibroblasty), poprawiając jej elastyczność. Ze względu na te właściwości witamina A znalazła szerokie zastosowanie w przemyśle kosmetycznym. Kosmetyki z retinolem (kremy, balsamy) przeznaczone są przede wszystkim do skóry suchej i dojrzałej oraz ze zmarszczkami. Witamina A rozjaśnia przebarwienia i w widoczny sposób poprawia kondycję skóry, zwiększając syntezę kolagenu.

W lecznictwie stosuje się ją w terapii niedoborów witaminy A (awitaminozy) takich jak kurza ślepota. Ze względu na działanie przeciwłojotokowe i przeciwzapalne witamina A stosowana jest w leczeniu zmian skórnych, przede wszystkim trądziku młodzieńczego i różowatego. Leki z witaminą A stosowane są także w terapii dermatoz grudkowo-złuszczających, łuszczycy, liszaju płaskiego i łupieżu oraz przy ostudzie i przebarwieniach pozapalnych. Retinol jest też stosowany w leczeniu niektórych nowotworów skóry i chłoniaków.

Przeczytaj również:

Niedobór witaminy A – przyczyny i skutki

Niedobór witaminy A zdarza się niezwykle rzadko, bowiem ten związek występuje powszechnie w spożywanej żywności. Beta-karoten będący roślinną formą tej witaminy zawarty jest w wielu warzywach i owocach, więc nawet osoby niejedzące produktów odzwierzęcych nie są narażone na niedostateczną podaż.

Niedobór może dotyczyć dzieci z domów dziecka, pewnych grup młodzieży i osób dorosłych o restrykcyjnym podejściu do żywienia, kobiet z anoreksją i osób w podeszłym wieku. U osób starszych i dzieci niedobór może być spowodowany zaburzeniami wchłaniania witaminy A, a u dorosłych wynikać z picia nadmiernych ilości alkoholu i palenia tytoniu.

Niedobór witaminy A w organizmie objawia się nadmiernym rogowaceniem naskórka i powstawaniem tak zwanych grudek mieszkowych, co powoduje powstawanie szorstkości skóry na łokciach, kolanach i udach oraz łamliwość włosów. Kolejnym specyficznym objawem jest pogorszone widzenie o zmroku, wywołane opóźnioną akomodacją oka w ciemnościach. Niedobór witaminy A przejawia się suchością rogówki i spojówek, co może prowadzić do zmętnienia i rozmiękczenia rogówki. U dzieci zahamowaniem wzrostu i mniejszą odpornością na infekcje. Awitaminoza A może też prowadzić do zaburzeń w miesiączkowaniu i płodności kobiet.

Nadmiar witaminy A – przyczyny i skutki

Witamina A w nadmiernych ilościach jest toksyczna. Jej nadmiar w organizmie może powodować drażliwość, zaburzenia ze strony układu pokarmowego, zmiany w pigmentacji skóry, świąd skóry, powiększenie śledziony i wątroby, bóle głowy, drgawki, łamliwość paznokci i nadmierne wypadanie włosów oraz światłowstręt.

Nadmiar witaminy A jest niebezpieczny zwłaszcza w ciąży, ponieważ może być powodem rozwoju wad wrodzonych płodu. Suplementacja witaminy A w tym okresie jest przeciwwskazana, kobiety w ciąży powinny też ograniczyć spożywanie produktów bogatych w retinol (szczególnie wątróbki). Witamina A znajdująca się w warzywach i owocach (beta-karoten) nie stwarza niebezpieczeństwa dla rozwoju dziecka (nie można jej przedawkować), dlatego w czasie ciąży można spokojnie jeść je w dowolnej ilości.

Okulista radzi, jak chronić oczy podczas pandemii koronawirusa

Dołącz do nas na Facebooku!

Publikujemy najciekawsze artykuły, wydarzenia i konkursy. Jesteśmy tam gdzie nasi czytelnicy!

Polub nas na Facebooku!

Kontakt z redakcją

Byłeś świadkiem ważnego zdarzenia? Widziałeś coś interesującego? Zrobiłeś ciekawe zdjęcie lub wideo?

Napisz do nas!

Polska coraz bardziej rowerowa

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Więcej informacji na stronie głównej Strona Zdrowia
Dodaj ogłoszenie