Gruczolak przysadki mózgowej – niezłośliwy guz nowotworowy i wywoływane przez niego choroby. Objawy, przyczyny rozwoju i leczenie

Artur Białek
Przysadka mózgowa to gruczoł dokrewny zlokalizowany wewnątrz czaszki, który produkuje hormony regulujące funkcjonowanie całego organizmu
Przysadka mózgowa to gruczoł dokrewny zlokalizowany wewnątrz czaszki, który produkuje hormony regulujące funkcjonowanie całego organizmu Sebastian Kaulitzki/123RF
Gruczolak przysadki mózgowej należy do najczęściej diagnozowanych nowotworów śródczaszkowych u osób dorosłych. Zmiany zwykle charakteryzują się łagodnym charakterem i nie zawsze doprowadzają do wystąpienia symptomów, mogą też jednak powodować poważne zaburzenia endokrynologiczne, neurologiczne i okulistyczne. Wyjaśniamy, jakie są przyczyny i objawy rozwoju gruczolaka przysadki, na czym polega ich leczenie i jakie są rokowania dla pacjentów.

Co to jest gruczolak przysadki mózgowej?

Gruczolak przysadki mózgowej to guz nowotworowy zbudowany tkanki gruczołowej przysadki mózgowej, zwykle o niezłośliwym charakterze i powolnym wzroście. Należy do najczęściej stwierdzanych guzów rozwijających się wewnątrz czaszki i stanowi 5-20 proc. pierwotnych guzów ośrodkowego układu nerwowego u dorosłych.

Pomimo tego, że gruczolak przysadki jest najczęściej zmianą łagodną, może wywoływać zaburzenia w obszarze osi podwzgórze-przysadka. Objawy związane z jego rozwojem zależą nie tylko od rozległości zmian, ale także od czynności hormonalnej guza. Niektóre z nich wydzielają bowiem hormony przysadki, podczas gdy inne pozostają pod tym względem nieaktywne.

Hormony, które mogą być wydzielane przez guza przysadki, to przede wszystkim:

  • prolaktyna (PRL) – nadmiar prowadzi do hiperprolaktynemii,
  • hormon adrenokortykotropowy (ACTH) – stymuluje nadnercza i prowadzi do rozwoju choroby Cushinga,
  • hormon wzrostu (GH) – zbyt wysoki poziom przyczynia się do rozwoju akromegalii,
  • tyreotropina (TSH) – rzadko stwierdzany nadmiar powoduje centralną nadczynność tarczycy.

Ponieważ u wielu pacjentów choroba charakteryzuje się bezobjawowym przebiegiem, często rozpoznawana jest przypadkowo, podczas badania obrazowego mózgu lub przeprowadzanego post mortem. Wyniki badań radiologicznych i pośmiertnych wskazują, że całkowity odsetek występowania tego typu zmian nowotworowych to ok. 17 proc.

Gruczolak przysadki mózgowej rozwija się w następstwie zaistnienia mutacji genetycznych. Zmiany wydzielające hormon wzrostu rozwijają się m.in. pod wpływem mutacji takich jak zespół Carneya, zespół McCune’a-Albrighta, a także innych zaburzeń genetycznych.

Czytaj także

Objawy mikrogruczolaka i makrogruczolaka przysadki mózgowej

Objawy gruczolaka przysadki są zależne od wielkości zmiany nowotworowej. Mikrogruczolak przysadki – guz mniejszy niż 1 cm, niezbyt często wywołuje tzw. efekt masy, czyli ucisk na zdrową tkankę. Ich rozpoznanie następuje przypadkowo lub opiera się o symptomy nadczynności hormonalnej.

Makrogruczolak przysadki – guz o wielkości powyżej 1 cm, objawia się efektem masy lub nadczynności hormonalnej, co jest zależne od utkania histologicznego. Makrogruczolaki najczęściej rozrastają się ku górze, w związku z czym istnieje ryzyko wywołania nacisku na znajdujące się nad nimi skrzyżowanie nerwów wzrokowych. Może to doprowadzić do wystąpienia skroniowych ubytków w polu widzenia. Niektóre guzy rozrastają się w kierunkach bocznych. Skutkuje to naciekaniem do zatok jamistych, przez które przebiegają nerwy czaszkowe III, IV, V1, V2 i VI.

Ucisk, jaki zmiana nowotworowa wywiera na nerwy, może być przyczyną wystąpienia objawów takich jak:

  • opadanie powiek,
  • podwójne widzenie,
  • porażenie mięśni okoruchowych,
  • osłabienie czucia w obszarze twarzy.

Rozrost zmiany w kierunku dolnym często doprowadza do zajęcia zatoki klinowej, co objawia się wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego, płynotokiem z nosa, brakiem drożności nosowej części gardła i zakażeniem.

Gdy makrogruczolak doprowadza do rozciągania opony twardej mózgu, występującym objawem jest ból głowy. Duże gruczolaki wywołują nacisk na zdrową tkankę przysadki, co może skutkować częściowym lub całkowitym zaburzeniem jej funkcji.

Jeżeli zmiana uciska szypuły przysadki, powodując zmniejszenie przepływu dopaminy do prawidłowych komórek laktotropowych przysadki, może wystąpić hiperprolaktynemia.

Czytaj także

Nieczynne hormonalnie gruczolaki przysadki mózgowej

Gruczolak przysadki nieczynny hormonalnie jest przeważnie rozpoznawany przypadkowo i nieco częściej u mężczyzn niż u kobiet. Jedyne objawy, jakie daje taka zmiana, mogą wynikać z efektu masy. Wymagana jest jednak pełna diagnostyka w kierunku nadmiernej produkcji hormonów. Wynika to z faktu, że schorzenia przysadki często dają słabo zauważalne objawy.

Zdarza się, że duże zmiany wywołują hiperprolaktynemię lub niedoczynność przysadki mózgowej. Ma to miejsce, gdy guz wywiera nacisk na szypuły przysadki. Zmiana może też uciskać skrzyżowanie nerwów wzrokowych.

Gruczolak przysadki wydzielający prolaktynę – objawy i leczenie

Gruczolak przysadki wydzielający prolaktynę jest najczęściej diagnozowanym rodzajem tego nowotworu. Hiperprolaktynemia doprowadza do zaburzenia pulsacyjnego wydzielania gonadoliberyny, co prowadzi do zakłócenia wydzielania folikulotropiny i hormonu luteinizującego oraz do upośledzenia czynności gruczołów płciowych, czyli jąder i jajników.

U kobiet są występują objawy takie jak zaburzenia miesiączkowania i niepłodność, natomiast u mężczyzn obserwuje się problemy z erekcją, osłabienie libido, niepłodność i ginekomastię. Symptomy wspólne dla kobiet i mężczyzn to mlekotok i redukcja masy kostnej.

U kobiet częściej rozwijają się mikrogruczolaki, natomiast u mężczyzn bardziej powszechne są makrogruczolaki.

Aby rozpoznać gruczolaka wydzielającego prolaktynę, lekarz w pierwszej kolejności wyklucza inne schorzenia, mogące wywołać hiperprolaktynemię. W przypadku większych guzów bada się poziom hormonów takich jak:

  • prolaktyna,
  • TSH i FT4, czyli tyreotropina i wolna tyroksyna,
  • kortyzol (stężenie poranne),
  • insulinopodobny czynnik wzrostu 1, czyli IGF1,
  • hormon folikulotropowy, czyli FSH,
  • hormon luteinizujący, czyli LH,
  • testosteron,
  • hormonu adrenokortykotropowego, czyli ACTH (rzadziej).

Wraz z rozrostem guza stężenie prolaktyny najczęściej ulega zwiększeniu.

Czytaj także

Objawy i leczenie gruczolaka przysadki wydzielającego hormon wzrostu

Gruczolak przysadki wydzielający hormon wzrostu prowadzi do rozwoju akromegalii. Choroba powoduje występowanie szeregu charakterystycznych objawów, do których należą:

  • rozrost dłoni i stóp,
  • nadmierny wzrost żuchwy,
  • wystąpienie przerw między zębami dolnymi,
  • nieprawidłowy zgryz,
  • nadmierna potliwość,
  • częste bóle głowy i stawów,
  • zespół cieśni kanału nadgarstka,
  • przetłuszczanie i pogrubienie skóry,
  • wystąpienie włókniaków skóry,
  • obniżenie głosu.

W niektórych przypadkach u chorych z gruczolakiem przysadki mózgowej wydzielającym hormon wzrostu dochodzi do rozwoju poważnych schorzeń, takich jak:

  • obturacyjny bezdech senny,
  • insulinoodporność,
  • cukrzyca typu 2,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • choroba wieńcowa serca,
  • wole wieloguzkowe tarczycy,
  • polipy okrężnicy.

Rozpoznanie choroby następuje na podstawie interpretacji występujących objawów i badania stężenia IGF-1 oraz GH we krwi.

Czytaj także

Gruczolak przysadki powodujący chorobę Cushinga

Gruczolak przysadki mózgowej wydzielający ACTH to przyczyna rozwoju zespołu Cushinga. Sytuacja dotyczy 60-70 proc. osób cierpiących na tę chorobę. W wyniku nadmiernego stężenia glikokortykoidów, androgenów nadnerczowych i mineralokortykoidów pojawiają się charakterystyczne symptomy, takie jak:

  • przyrost masy ciała,
  • centralne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej,
  • zwiększona podatność na zakażenia,
  • rozwój cukrzyca,
  • rozwój nadciśnienia tętniczego,
  • osłabienie skóry,
  • osłabienie mięśni bliższych,
  • obrzęk pojawiający się na twarzy,
  • nadmierne owłosienie ciała,
  • zaburzenia psychiczne.

Rozpoznanie choroby Cushinga następuje na podstawie interpretacji objawów oraz dodatnich wyników dwóch spośród przeprowadzanych badań, do których należy:

  • pomiar 24-godzinne wydalania wolnego kortyzolu z moczem,
  • badanie stężenia kortyzolu w ślinie o północy,
  • test hamowania małą dawką deksametazonu.

Czytaj także

Gruczolak przysadki wydzielający TSH

Gruczolak przysadki mózgowej wydzielający TSH jest najrzadszym nowotworem z tego gruczołu, który występuje w ogólnej populacji z częstotliwością 1 na 1 000 000 osób. Niemal 16 proc. gruczolaków wydzielających TSH odpowiada również za wydzielanie GH, natomiast ok. 10 proc. wydziela TSH i prolaktynę. Tylko nieliczne guzy odpowiadają za równoczesne wydzielanie TSH i gonadotropiny.

Większość, bo aż 76 procent tego typu zmian to makrogruczolaki. Guzy te są odpowiedzialne za wystąpienie objawów nadczynności tarczycy, a w niektórych przypadkach również objawów wynikających z ucisku na tkankę nerwową.

Czytaj także

Leczenie gruczolaka przysadki mózgowej. Kiedy konieczna jest operacja?

Gruczolak przysadki mózgowej jest leczony w sposób zależny od jego charakteru. Guzy wydzielające prolaktynę podlegają terapii z wykorzystaniem agonistów dopaminy. Pozwala ono na unormowania poziomu prolaktyny, a co za tym idzie – przywrócenie czynności gruczołów płciowych oraz redukcję masy guza. U osób chorujących na makrogruczolaka znika zwykle ból głowy i powraca prawidłowe widzenie.

Nieczynne gruczolaki przysadki mózgowej podlegają leczeniu zachowawczemu (czyli nieinwazyjnemu) aż do momentu wystąpienia objawów wynikających z efektu masy. W przypadku wystąpienia symptomów stosuje się leczenie chirurgiczne. Operacja pozwala złagodzić objawy wynikające z efektu masy i przywraca czynność przedniego płata przysadki mózgowej. Jeśli jednak choroba trwa długo, uzyskanie takiego efektu jest mało prawdopodobne. Skuteczność leczenia operacyjnego waha się w granicach od 27 do 88 procent.

Leczeniu chirurgicznemu podlega również akromegalia. Operacja przynosi pożądany efekt w przypadku 72-95 proc. pacjentów z mikrogruczolakiem i 50-56 proc. chorych z makrogruczolakiem. Leczenie farmakologiczne przewiduje przyjmowanie agonistów dopaminy, agonistów receptorów somatostatynowych i agonistów receptorów GH. Terapia ta służy ograniczeniu objawów przed operacją i po operacji, w niektórych przypadkach jest stosowana jako postępowanie długotrwałe.

Leczenie choroby Cushinga wywołanej obecnością niewielkiego gruczolaka przysadki mózgowej polega na usunięciu zmiany z dostępu przezklinowego (endoskopowo przez nos). Jeżeli leczenie chirurgiczne nie daje zadowalających rezultatów, wdrażana jest radioterapia. Stosuje się też leczenie farmakologiczne, które ma na celu zmniejszenia produkcji kortyzolu przez nadnercza. Stosowany jest ketokonazol, metyrapon, aminoglutetymid i mitotan. W przypadku braku reakcji na leczenie konieczne może być operacyjne usunięcie nadnerczy.

Gruczolaki wydzielające TSH są leczone poprzez operację neurochirurgiczną. Istnieje też możliwość zastosowania leków hamujących działanie hormonów tarczycy, jednak takie postępowanie stwarza ryzyko zwiększenia wydzielania TSH i dalszego wzrostu zmian nowotworowych. Korzystne działanie w zmniejszaniu poziomu TSH i ograniczenia nadczynności gruczołu tarczycowego wykazuje oktreotyd. Natomiast w przypadku guza o nieoperacyjnym charakterze zastosowanie znajduje radioterapia. W ostateczności przeprowadzana jest operacja usunięcia tarczycy, jednak metoda ta nie gwarantuje zahamowania wzrostu guza.

Kiedy tarczyca choruje… 9 czynników przyczyniających się do ...

ZOBACZ: Na czym polega choroba Hahimoto, czyli autoimmunologiczne zapalenie tarczycy?

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3