reklama

Smog – co to jest i jak nam szkodzi? Przyczyny zanieczyszczenia powietrza, skutki dla zdrowia i metody ochrony. Smog kwaśny i fotochemiczny

Anna Rokicka-Żuk
Anna Rokicka-Żuk
Zaktualizowano 
Smog to konglomerat zanieczyszczeń powietrza, z których tylko niewielką część może zatrzymać zwyczajna maska przeciwpyłowa. JooJoo41/pixabay.com
Zanieczyszczenie powietrza to rosnący problem, przez wiele osób lekceważony. Tymczasem lekarze ostrzegają, że jest czynnikiem rozwoju chorób serca, tak samo jak wysokie ciśnienie krwi czy poziom cholesterolu. Inne skutki to częstsze przypadki cukrzycy, demencji, nowotworów i poronień. Lista chorób, którym sprzyja, jest coraz dłuższa. Najważniejszą kwestią jest więc to, jak chronić przed smogiem swoje zdrowie.

Nie ma wątpliwości, że zanieczyszczenie powietrza stanowi największe środowiskowe zagrożenie dla zdrowia. Jak podaje WHO, ponad 80 proc. ludzi zamieszkujących tereny miejskie oddycha powietrzem nie spełniających wyznaczonych przez nią norm jakości. W Polsce z powodu powietrza bardzo złej jakości w ciągu roku umiera przedwcześnie ponad 48 tysięcy osób.

Oszacowane przez WHO skutki ekonomiczne zanieczyszczenia powietrza w Polsce w skali roku dwukrotnie przekraczają podwyższony poziom krajowych wydatków publicznych na ochronę zdrowia, planowany na 2025 rok.

Smog w Polsce

Polska należy do krajów o najgorszej jakości powietrza w Unii Europejskiej – maksymalne średnioroczne stężenie pyłów zawieszonych jest ostatnio niemal dwukrotnie większe niż poziom dopuszczalny – informuje Najwyższa Izba Kontroli w najnowszym raporcie z września 2018 roku.

Aż 45 proc. miast w setce tych o najbardziej zanieczyszczonym powietrzu w Europie leży w Polsce – to informacje z bazy Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) według danych z lat 2012-2015. Pod względem wysokości rocznych stężeń rakotwórczego benzopirenu oraz niebezpiecznych pyłów PM 2,5 w 2015 roku Polska zajmowała niechlubne pierwsze miejsce spośród 28 krajów europejskich, natomiast pod względem częstości przekroczeń stężeń dobowych PM10 w skali kraju była druga po Bułgarii. Te trzy rodzaje zanieczyszczeń stanowią największy problem w naszym kraju.

Jak czytamy w raporcie NIK, od 2014 roku do pierwszego półrocza 2017 roku przekroczenie dopuszczalnych poziomów pyłów zawieszonych odnotowano w 74-91 proc. stref pomiarowych dla PM10, 35-52 proc. obszarów dla PM 2,5 i od 83-100 proc. w przypadku benzopirenu.

Południe Polski to rejon, gdzie smog jest szczególnym problemem zagrażającym zdrowiu mieszkańców.
Południe Polski to rejon, gdzie smog jest szczególnym problemem zagrażającym zdrowiu mieszkańców. Katarzyna Laszczak

Smog – dlaczego wciąż za mało się nim przejmujemy?

Jak informuje w swoim najnowszym sprawozdaniu Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO) z września 2018 roku, nawet przestrzeganie przepisowych norm stężeń zanieczyszczeń powietrza nie gwarantuje ochrony przez ich negatywnym oddziaływaniem. Wyznaczone standardy jego jakości, ustanowione prawie 20 lat temu, są obecnie przestarzałe, a przede wszystkim niezgodne z wynikami najnowszych badań. Niektóre z nich są o wiele mniej rygorystyczne niż wytyczne World Health Organization i poziomy sugerowane przez naukowców. Według ekspertów ETO oszacowany poziom zanieczyszczenia powietrza mógł zostać opracowany na podstawie pomiarów przeprowadzonych w niewłaściwych lokalizacjach, a przez to jest prawdopodobnie niedoszacowany.

W Polskim społeczeństwie świadomość zjawiska smogu i jego konsekwencji jest wciąż niska, co może mieć związek z fatalnie działającym systemem informowania o tym zagrożeniu. Choć dopuszczalne stężenia substancji takich jak cząstki pyłu PM10, PM2,5, benzo(a)piren czy dwutlenek azotu są ściśle ustalone w dyrektywach UE, to poziomy, przy których ostrzegane jest społeczeństwo, są niedorzecznie wysokie.

W Polsce alarm smogowy ogłasza się dopiero wtedy, średniodobowe stężenia PM10 osiągną 300 mcg/m3, a poziom informowania to 200 mcg/m3. Tymczasem we Francji alarm smogowy ogłasza się przy osiągnięciu wartości 80 mcg/m3 (poziom informowania to 50 mcg/m3), a w Finlandii oba poziomy wynoszą 50 mcg/m3.

Mylny jest też sposób informowania mieszkańców o poziomie zanieczyszczenia powietrza:

  • Według państwowego indeksu jakości powietrza „powietrze umiarkowane” to stężenie pyłów PM10 wynoszące 61-101 mcg/m3, definiowane jako „Jakość powietrza jest akceptowalna. Zanieczyszczenie powietrza może stanowić zagrożenie dla zdrowia w szczególnych przypadkach (dla osób chorych, osób starszych, kobiet w ciąży oraz małych dzieci i mieć negatywne skutki zdrowotne.”
  • Natomiast „powietrze dostateczne” to stężenie pyłów PM10 wynoszące 101-141 mcg/m3 i orzeczenie „Jakość powietrza jest dostateczna. Zanieczyszczenie powietrza stanowi zagrożenie dla zdrowia w szczególnych przypadkach (dla osób chorych, osób starszych, kobiet w ciąży oraz małych dzieci i mieć negatywne skutki zdrowotne.”
Głównym źródłem smogu w miesiącach zimowych jest spalanie paliw złej jakości w piecach domowych i lokalnych kotłowniach.
Głównym źródłem smogu w miesiącach zimowych jest spalanie paliw złej jakości w piecach domowych i lokalnych kotłowniach. Hans/pixabay.com

Smog – co to jest?

Smog definiowany jest jako zjawisko atmosferyczne, polegające na jednoczesnym występowaniu wysokiego stężenia zanieczyszczeń powietrza w postaci dymu, gazów i innych związków chemicznych oraz pary wodnej.

Główne składniki smogu to to zanieczyszczenia powierza takie jak pyły zawieszone (mierzone są stężenia pyłów PM10 i PM2,5, czyli niebezpiecznych dla płuc cząstek o średnicy mniejszej niż odpowiednio 10 i 2,5 mikrometra), rakotwórczy benzo(a)piren, szkodliwe gazy w postaci ozonu, tlenków azotu, dwutlenku siarki, tlenku węgla czy amoniaku, metan, niepożądane pierwiastki, takie jak arsen, metale ciężkie – ołów, nikiel, kadm.

Uwaga: SMOG! Co robić, kiedy poziom PM10 przekracza normy?

O powstawaniu i natężeniu smogu decydują nie tylko wielkość źródła emisji zanieczyszczeń powietrza, ale też splot okoliczności zewnętrznych, m.in. warunki meteorologiczne czy ukształtowanie terenu. Na aktualną jakość powietrza wpływają czynniki m.in. takie jak:

  • temperatura powietrza,
  • prędkość wiatru,
  • wysokość i charakter opadu,
  • ciśnienie atmosferyczne,
  • wilgotność powietrza,
  • ukształtowanie terenu,
  • zwartość zabudowy,
  • emisja napływowa.

Czynniki najbardziej sprzyjające powstawaniu smogu to m.in.:

  • cisza atmosferyczna, gdy prędkość wiatru nie przekracza 0,5 m/s,
  • długotrwały okres słabego wiatru, wzrost temperatury (zwiększa się wtedy stężenie ozonu), intensywny opad w lecie,
  • duże zachmurzenie z utrudnionym pionowym ruchem powietrza,
  • fronty atmosferyczne z przemieszczającymi się niżami, gdy przed linią frontu ciepłego tworzą się tzw. inwersje termiczne hamujące usuwanie zanieczyszczeń z atmosfery.
  • wyże atmosferyczne – powodują wzrost poziomu zanieczyszczenia powietrza; w miesiącach zimnych przyczyniają się do powstawania tzw. smogu kwaśnego, a latem – smogu fotochemicznego.
  • spadki temperatury zimą – powodują wzrost stężeń pyłów PM10, który jest adekwatny do wielkości zmian temperatury.

Czytaj także

Na terenach o dużym natężeniu ruchu składniki smogu pochodzą głównie z pojazdów silnikowych.
Na terenach o dużym natężeniu ruchu składniki smogu pochodzą głównie z pojazdów silnikowych. fesus/123RF

Przyczyny powstawania smogu

Głównym źródłem smogu w Polsce jest emisja zanieczyszczeń takich jak pyły zawieszone i benzopiren z domowych pieców i lokalnych kotłowni gazowych, z których większość pracuje w nieefektywny sposób lub spala nieodpowiedni rodzaj paliw, w tym tworzywa sztuczne w postaci śmieci. Związana z tym zła jakość powietrza jest problemem w zimnym okresie roku.

Nie mniej groźne dla naszego zdrowia i życia jest zanieczyszczenie powietrza spowodowane transportem samochodowym i emisją przemysłową. Jak wykazał NIK, oddziaływanie źródeł transportowych wiązało się z przekraczaniem w latach 2014-2017 dopuszczalnego poziomu rocznego stężenia dwutlenku azotu NO2 w niektórych strefach (np. w 2015 w Katowicach, Krakowie, Warszawie i Wrocławiu) w tak wysokiej skali, że wynosiły średnio 150 proc. normy.

Warszawski smog wciąż nie jest uważany za zagrożenie dla zdrowia przez tylu mieszkańców tego miasta, co np. w Krakowie.
Warszawski smog wciąż nie jest uważany za zagrożenie dla zdrowia przez tylu mieszkańców tego miasta, co np. w Krakowie. Paweł Czerwiński/unsplash.com

Smog kwaśny typu londyńskiego i smog fotochemiczny typu Los Angeles

Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje smogu w zależności od dominujących w nim rodzajów zanieczyszczeń powietrza.

  • Smog kwaśny, typu londyńskiego czy redukujący – to smog powstający w sezonie grzewczym. Nazwa pochodzi od kwasowego charakteru związków, które powstają w reakcji tych gazów z wodą, tworząc kwas siarkowy, azotowy i węglowy. Powstające z nich związki, m.in. azotany, trafiają z deszczem do gleby.

  • Smog fotochemiczny, typu Los Angeles, biały, jasny czy utleniający – to smog powstający w następstwie nasilonego ruchu ulicznego w sezonie letnim, gdy temperatura przekracza 25 stopni Celsjusza i występuje duże nasłonecznienie. Pod wpływem promieni UV zachodzą wtedy przemiany substancji tworzących zanieczyszczenia, a ich produktem jest toksyczny ozon.

Miejski smog często bywa mylony z mgłą - ta jednak nie utrzymuje się w Polsce całymi dniami.
Miejski smog często bywa mylony z mgłą - ta jednak nie utrzymuje się w Polsce całymi dniami. Alex Gindin/unsplash.com

Smog – skutki zdrowotne

Zanieczyszczenie powietrza to największe środowiskowe zagrożenie dla zdrowia w Unii Europejskiej. Jak wynika z danych Europejskiej Agencji Środowiska, z powodu nadmiernego zanieczyszczenia powietrza pod względem zawartości pyłów PM2,5 w Polsce umiera przedwcześnie ponad 46 000 osób rocznie, a w Unii Europejskiej liczba ta sięga 400 tysięcy. Substancje, które odpowiadają za większość zgonów, to pył zawieszony, dwutlenek azotu i ozon, na których działanie narażone są osoby przebywające na terenach miejskich.

Jak szkodzą nam zanieczyszczenia powietrza?
Poniżej wymieniamy tylko niektóre skutki zdrowotne oddychania zanieczyszczonym powietrzem. Na negatywne konsekwencje narażone są szczególnie osoby z osłabionym układem immunologicznym, chorobami układu oddechowego i krążenia, alergicy, kobiety w ciąży, ludzie starsi oraz dzieci, które oddychają o 50 proc. częściej niż osoby dorosłe w przeliczeniu na masę ciała.

  • dolegliwości ze strony układu oddechowego, m.in. kaszel, ból gardła czy chrypka, a także krwionośnego,
  • większe ryzyko przedwczesnej śmierci ze wszystkich przyczyn, a przede wszystkim jako następstwo rozwoju chorób serca i układu krążenia, m.in. niewydolności,
  • zwiększenie zagrożenia wylewem krwi do mózgu i zawałem,
  • wzrost liczby przypadków insulinooporności i zachorowań na cukrzycę t. 2,
  • ograniczenie objętości oddechowej płuc,
  • obniżenie ciśnienia krwi i zawartości w niej ochronnej frakcji cholesterolu HDL,
  • uszkodzenie naczyń krwionośnych nawet u zdrowych osób młodych i wywołane tym stany zapalne,
  • częstsze powstawanie zakrzepów krwi i rozwój zakrzepicy żył głębokich,
  • aktywacja uśpionych wirusów m.in. z rodziny Herpes w płucach i rozwój utajonych infekcji,
  • zwiększenie podatności układu oddechowego na infekcje bakteryjne (m.in. dwoinką zapalenia płuc i gronkowcem złocistym, Staphylococcus pneumoniae i S. aureus), a także wzrost ich odporności na antybiotykoterapię,
  • nasilenie objawów i rozwój astmy, a także innych chorób płuc, przez co długoterminowa ekspozycja zwłaszcza na ozon zwiększa ryzyko spowodowanej nimi śmierci,
  • zwiększone zagrożenie rozwojem raka jamy ustnej, krtani, czy płuc, wykazano też związek z rozwojem innych nowotworów, m.in. białaczki i chłoniaka nie-Hodgkina,
  • przedwczesny poród u kobiet w ciąży, częstsze występowanie stanu przedrzucawkowego, niska waga urodzeniowa dziecka, większe zagrożenie rakiem u dzieci i niższy iloraz inteligencji,
  • zwiększone ryzyko rozwoju autyzmu u dziecka w przypadku kobiet ciężarnych,
  • większe ryzyko popełnienia samobójstwo w przypadku krótkoterminowej ekspozycji u mężczyzn i osób w średnim wieku,
  • upośledzenie pamięci krótkotrwałej, obniżenie IQ, wzrost liczby przypadków demencji, a zwłaszcza choroby Alzheimera,
  • obniżenie u mężczyzn jakości spermy na skutek uszkodzeń DNA, zwiększając m.in. ryzyko poronień w przypadku poczęcia dziecka,
  • uszkodzenia nerek i większe ryzyko rozwoju nefropatii,
  • powstawanie przebarwień w postaci plam wątrobowych na skórze twarzy i odsłoniętych fragmentach ciała.

W związku z negatywnym wpływem rosnącego zanieczyszczenia powietrza powstała ogólnoświatowa akcja, w ramach której składane są m.in. zbiorowe pozwy przeciwko rządom państw jako organów wykonujących niedostateczne wysiłki na rzecz ochrony zdrowia obywateli przed katastrofalnymi zmianami klimatu. W ramach inicjatywy „Pozywam Smog” do 31 marca 2019 roku można przystąpić do akcji mającej na celu pozwanie polskiego Skarbu Państwa za kiepskiej jakości powietrze. Do akcji, którą wsparli już m.in. znani aktorzy, może przyłączyć się każdy mieszkaniec Polski.

Widok człowieka w masce przeciwpyłowej będzie dziwił coraz mniejszą liczbę osób. Ceną za ochronę zdrowia nawet w Warszawie jest wytykanie palcami.
Widok człowieka w masce przeciwpyłowej będzie dziwił coraz mniejszą liczbę osób. Ceną za ochronę zdrowia nawet w Warszawie jest wytykanie palcami. Respro

Smog – jak chronić się przed nadmiernym zanieczyszczeniem powietrza

Zapobieganie negatywnym skutkom zdrowotnym związanym ze smogiem nie jest łatwą sprawą z całkiem oczywistych powodów: nie da się nie wychodzić z domu czy nie otwierać okien. Można jednak zmniejszyć ilość zanieczyszczeń przyjętych poprzez płuca, przestrzegając jak największej liczby poniższych zaleceń.

  • Unikanie przebywania w godzinach szczytu w najbardziej zanieczyszczonych miejscach dzięki dostępnym informacjom na temat stanu powietrza.

  • Ograniczenie czasu przebywania na zewnątrz w godzinach lub dniach, gdy zanieczyszczenia powietrza jest wysokie, a także wietrzenia w tym czasie pomieszczeń.

  • Noszenie przeciwpyłowych masek ochronnych, a najlepiej takich, które pochłaniają też substancje gazowe. Dopasowanie rodzaju maski do intensywności ruchu, odpowiednio częsta wymiana filtra, regularne suszenie maski w ciągu dnia, gdy się z niej korzysta.

  • Ochrona przed zanieczyszczeniami nie tylko układu oddechowego, ale też skóry, przez którą wchłaniane są toksyny – za pomocą ubrań z długim rękawem, nakryć głowy, kremów ochronnych, najlepiej z mineralnym filtrem UV. Dla osób z wrażliwą cerą dostępne są specjalne kremy barierowe przeciw alergii na nikiel (np. nuev czy Nidiesque).

  • Jeśli to możliwe, wybór środków transportu takich jak kolejka czy metro. W samochodzie – zamykanie okna i w miarę możliwości korzystanie z klimatyzacji z regularnie czyszczonymi lub wymienianymi filtrami. Unikanie stania w korkach.

  • Korzystanie w domu z nowoczesnego oczyszczacza powietrza lub klimatyzatora z dobrymi filtrami.

  • Bieganie tylko w terenach zielonych, z dala od dróg o dużym natężeniu ruchu i w masce sportowej, która umożliwia odpowiedni dopływ powietrza. W miastach – najlepiej bieganie na bieżni w klubie fitness z klimatyzacją wyposażoną w dobre filtry.

  • Spacery tylko na terenach zielonych, najlepiej z dobrą wentylacją.

  • Ograniczenie emisji zanieczyszczeń do powietrza w domu, np. z pieców, kominków czy kuchenek gazowych dzięki sprawnej wentylacji i wietrzeniu, a najlepiej wymianie na inne źródło ciepła.

  • Unikanie palenia w domu (i w ogóle), ponieważ nawet związki z dymu „z drugiej ręki” (wdychane przez osoby niepalące) i „z trzeciej ręki” (osadzające się na powierzchniach i pozostające na nich całymi miesiącami) to podobny zestaw do tego ze spalin.

  • Otaczanie się zielenią w domu – pewną część toksycznych zanieczyszczeń pochodzących z tworzyw sztucznych i klejów, ale też dymu tytoniowego i nikotyny oraz innych związków z e-papierosów. Związki takie jak tym formaldehyd, ksylen, toluen, trichloroetylen i amoniak, a także mikropyły, są wyłapywane przez rośliny doniczkowe. W badaniach NASA skuteczne w usuwaniu m.in. formaldehydu okazały się rośliny takie jak bluszcz pospolity, sansewieria, szeflera drzewkowata, zielistka Sternberga, aloes zwyczajny, poinsecja, fiołek alpejski, skrzydłokwiat, draceny, palma areka, rododendron indyjski, rododendron indyjski czy niektóre filodendrony. Dowiedziono, że zielistka Sternberga wyłapuje ponadto pyły PM2,5 i ozon, a z tym drugim rozprawia się też sansewieria i epipremnum złociste.

  • Dieta śródziemnomorska. Zapewnia ochronę przed działaniem zanieczyszczeń powietrza dzięki wysokiej zawartości przeciwutleniaczy, które redukują wywołany przez wolne rodniki stres oksydacyjny, a z rezultacie – stan zapalny. To menu bazujące na warzywach, owocach i pełnoziarnistych produktach zbożowych, z dużym udziałem zdrowych tłuszczów z oliwy z oliwek i ryb, przy umiarkowanym spożyciu nabiału i chudego mięsa, i ograniczeniem ilości produktów przetworzonych i czerwonego mięsa. Dieta w stylu śródziemnomorskim działa korzystnie na układ krążenia, pomaga ograniczyć związany z wiekiem przyrost wagi i zmniejsza rozwoju zespołu metabolicznego, cukrzycy i raka piersi, a także chorób neurologicznych, w tym demencji, zwłaszcza choroby Alzheimera.

Warto przeczytać:

Przy wzroście poziomu tlenku azotu w powietrzu o każde 10 ppb wśród osób w największym stopniu stosujących się do zaleceń diety śródziemnomorskiej liczba przypadków śmierci ze wszystkich przyczyn wzrosła o 2 procent, podczas gdy wśród tych najmniej stosujących się do diety śmiertelność wynosiła 5 procent.

Przy zwiększeniu stężenia w powietrzu pyłów PM2,5 o każde 10 mcg/m3 wśród osób w najbardziej stosujących się do zaleceń diety śródziemnomorskiej liczba przypadków śmierci w wyniku chorób układu krążenia zwiększyła się o 5 procent, podczas gdy wśród tych najmniej stosujących się do diety śmiertelność wynosiła 17 procent.

W przypadku zanieczyszczenia powietrza dwutlenkiem azotu zwiększeniu się jego poziomu o 10 ppb śmiertelność z przyczyn sercowo-naczyniowych wynosiła 2 procent u fanów diety śródziemnomorskiej i 10 procent u tych, których dieta najbardziej odbiegała od zalecanego stylu żywienia.

Niektóre rośliny doniczkowe szczególnie skutecznie usuwają zanieczyszczenia powietrza w domu. Jedną z najbardziej polecanych jest fikus lirolistny, inaczej
Niektóre rośliny doniczkowe szczególnie skutecznie usuwają zanieczyszczenia powietrza w domu. Jedną z najbardziej polecanych jest fikus lirolistny, inaczej figowiec dębolistny (Ficus lyrata). Mike Marquez

Zobacz: czy wymiana pieców rozwiąże problem smogu?

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze 1

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

D
Damian

ja dlatego kupiłem oczyszczacz stadler form bo moje miasto jest bardzo zanieczyszczone powietrze kiepskie więc trzeba się ratować

Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3