Nerw trójdzielny – budowa, rola, badanie i choroby. Czym jest neuralgia nerwu trójdzielnego i jak ją leczyć?

Aneta Redzik
Charakterystyczną cechą neuralgii nerwu trójdzielnego są ataki bólu trwające zazwyczaj kilkadziesiąt sekund, a niekiedy nawet godzinę
Charakterystyczną cechą neuralgii nerwu trójdzielnego są ataki bólu trwające zazwyczaj kilkadziesiąt sekund, a niekiedy nawet godzinę 123rf.com
Nerw trójdzielny to jeden z nerwów czaszkowych, który odpowiada za unerwienie twarzy i kontrolę niektórych mięśni głowy. Najczęściej występującą chorobą nerwu trójdzielnego jest neuralgia, czyli zapalenie nerwu, które charakteryzuje się nagłymi atakami ostrego bólu w obrębie twarzy. Czym jest nerw trójdzielny i na co się składa? Jak przebiega badanie nerwu i o czym mogą świadczyć niepokojące objawy? Dowiedz się także, co to jest neuralgia nerwu trójdzielnego i jak można ją leczyć?

Nerw trójdzielny – charakterystyka

Nerw trójdzielny (łac. nervus trigeminus) to nerw I łuku skrzelowego i największy piąty nerw (V) z dwunastu nerwów czaszkowych, które symetrycznie odchodzą od mózgu i opuszczają czaszkę poprzez otwory obecne w jej podstawie. Nerw trójdzielny rozgałęzia się na trzy mniejsze:

  • nerw oczny (V1),
  • nerw szczękowy (V2),
  • nerw żuchwowy (V3).

Do zadań nerwu trójdzielnego zalicza się:

  • odbieranie bodźców czuciowych z obrębu twarzy i głowy,
  • kontrolowanie funkcjonowania niektórych gruczołów,
  • kontrolowanie czynności niektórych mięśni w obrębie czaszki.

Dzięki unerwieniu głowy i twarzy możliwe jest odczuwanie dotyku, ucisku, bólu i zmian temperatury oraz rozróżnianie smaków – słodkiego, kwaśnego i słonego.

Czytaj także

Nerw trójdzielny – budowa i rola

Nerw trójdzielny wychodzi w przednio-bocznej części mostu dwoma korzeniami – częścią większą (tzw. portio major) i częścią mniejszą (tzw. portio minor), które docierają do szczytu piramidy kości skroniowej tworząc w wycisku nerwu zwój trójdzielny (zwój Gassera). Gałęzie nerwu trójdzielnego oddalając się od głównego nerwu dzielą się na szereg rozgałęzień, dzięki czemu twarz to jedna z najbardziej unerwionych części ciała człowieka, narażona jednocześnie na odbieranie wrażeń bólowych. Za odbieranie bodźców czuciowych i kontrolowanie czynności mięśni odpowiadają końcowe włókna nerwu trójdzielnego, które rozpoczynają się w tzw. jądrach nerwu trójdzielnego. Są dwa rodzaje włókien nerwu trójdzielnego:

  • włókna czuciowe (część większa),
  • włókna ruchowe (część mniejsza).

Włókna czuciowe nerwu trójdzielnego rozpoczynają się w trzech jądrach i kierują do trzech głównych odgałęzień nerwu trójdzielnego. Są tworzone przez aksony komórek pseudojednobiegunowych zwoju trójdzielnego. Włókna czuciowe wnikają do jąder czuciowych pnia mózgu:

  • jądra pasma śródmózgowiowego (odpowiada za czucie propioceptywne),
  • jądra czuciowego głównego (odpowiada za czucie epikrytyczne – odbieranie bodźców dotykowych),
  • jądra pasma rdzeniowego (odpowiada za czucie protopatyczne – odbiór np. bólu, zimna i ciepła).

Włókna ruchowe rozpoczynają się w jednym jądrze i kierują do jednego z trzech głównych odgałęzień nerwu trójdzielnego – nerwu żuchwowego. Włókna ruchowe wnikają do jądra ruchowego nerwu trójdzielnego (zlokalizowanego w moście).

Czytaj także

Nerw oczny

Nerw oczny (V1) to nerw czuciowy przebiegający przez zatokę jamistą i szczelinę oczodołową górną obejmujący skórę twarzy powyżej powieki oraz boczną część nosa. Nerw oczny odpowiada za:

  • unerwienie czuciowe bocznej części nosa i skóry twarzy powyżej powieki,
  • unerwienie gruczołu łzowego (nerw łzowy),
  • odbieranie czuciowe z obrębu zatoki czołowej, rogówki i spojówki.

Gałęzie nerwu ocznego to:

  • nerw łzowy (unerwienie gruczołu łzowego),
  • nerw czołowy (nerw nadczołowy i nerw nadbloczkowy, unerwienie zatoki czołowej, skóry czoła i górnej powieki),
  • nerw nosowo-rzęskowy (zwój rzęskowy, nerwy rzęskowe krótkie i długie, nerw podbloczkowy, nerw sitowy tylny i przedni, unerwienie rogówki i przyśrodkowego kąta oka).

Nerw szczękowy

Nerw szczękowy (V2) to nerw czuciowy przebiegający przez zatokę jamistą (środkowy dół czaszki) i wydostający się z czaszki otworem okrągłym. Obejmuje obszar twarzy pomiędzy ustami a oczami.
Nerw szczękowy odpowiada za:

  • unerwienie czuciowe obszaru pomiędzy oczami a ustami,
  • unerwienie czuciowe zatoki szczękowej, górnych zębów i dziąseł, gardła, jamy nosowej i podniebienia twardego.

Do gałęzi nerwu szczękowego zalicza się:

  • nerw jarzmowy (nerw jarzmowo-skroniowy i nerw jarzmowo-twarzowy, unerwienie okolic policzków),
  • nerw podoczodołowy (nerwy zębodołowe, unerwienie zatoki szczękowej oraz górnych zębów i dziąseł),
  • nerwy skrzydłowo-podniebienne (unerwienie gardła, podniebienia twardego, jamy nosowej i oczodołu).

Nerw żuchwowy

Nerw żuchwowy (V3) to nerw mieszany – zawierający włókna czuciowe i ruchowe – wydostający się z czaszki przez otwór owalny i obejmujący skronie oraz obszar poniżej ust. Nie przebiega przez zatokę jamistą.
Nerw żuchwowy odpowiada za:

  • unerwienie czuciowe w obrębie skroni i obszaru poniżej warg,
  • unerwienie czuciowe błony śluzowej policzka, dolnych zębów i dziąseł, małżowiny usznej,
  • unerwienie ruchowe mięśni zaangażowanych w proces żucia.

Gałęzie nerwu żuchwowego to:

  • gałąź oponowa (nerw kolcowy, unerwienie opony twardej),
  • nerwy skroniowe głębokie (unerwienie mięśnia skroniowego),
  • nerw skrzydłowy boczny (unerwienie mięśnia skrzydłowego bocznego dolnego i mięśnia skrzydłowego bocznego górnego),
  • nerw skrzydłowy przyśrodkowy (unerwienie mięśnia skrzydłowego przyśrodkowego),
  • nerw żwaczowy (unerwienie mięśnia żwacza),
  • nerw policzkowy (unerwienie skóry i śluzówki policzka),
  • nerw uszno-skroniowy (unerwienie stawu skroniowo-żuchwowego, skóry skroni i małżowiny usznej),
  • nerw językowy (unerwienie 2/3 przednich języka),
  • nerw zębodołowy dolny (nerw żuchwowo-gnykowy, nerw bródkowy, splot zębowy dolny),
  • zwój uszny,
  • zwój podżuchwowy.

Czytaj także

Nerw trójdzielny – badanie

W przypadku wystąpienia objawów charakterystycznych dla uszkodzenia nerwu trójdzielnego konieczna jest niezwłoczna wizyta u lekarza pierwszego kontaktu, który na podstawie wywiadu z pacjentem podejmie decyzję odnośnie dalszej diagnostyki. W zależności od objawów, do postawienia diagnozy i wykluczenia innych przyczyn bólu niezbędna jest wizyta u neurologa, stomatologa, okulisty lub laryngologa.

Badanie nerwu trójdzielnego dotyczy oceny czynności nerwów czaszkowych, a w szczególności oceny czucia w obrębie twarzy.
Metody badań są następujące:

  • ocena odczuwania bodźców bólowych (z wykorzystaniem ostro zakończonych przedmiotów),
  • ocena odczuwania bodźców termicznych (z wykorzystaniem ciepłych i chłodnych przyrządów),
  • ocena odruchu rogówkowego (może wykazać uszkodzenie nerwu ocznego),
  • ocena nerwu żuchwowego,
  • ocena odruchu żuchwowego (może wykazać uszkodzenie nerwu żuchwowego).

Choroby nerwu trójdzielnego

Do schorzeń związanych z nerwem trójdzielnym zalicza się:

  • neuralgia nerwu trójdzielnego (zapalenie nerwu, neuroból),
  • nerwiak nerwu trójdzielnego (łagodny nowotwór powstały w komórkach Schwanna),
  • klasterowe bóle głowy (zespół Hortona),
  • stwardnienie rozsiane (uszkodzenia struktur układu nerwowego),
  • porażenie nerwu twarzowego,
  • porażenie Bella (samoistne porażenie nerwu twarzowego),
  • porażenie nerwów czaszkowych.

Neuralgia nerwu trójdzielnego: rodzaje, przyczyny, leczenie

Neuralgia nerwu trójdzielnego (łac. neuralgia nervi trigemini) to inaczej rwa twarzowa, czyli napady ostrego bólu o charakterze przejściowym dotykającego okolice czoła, policzków, nosa i żuchwy. Ataki rwącego bólu wywoływane są przez szereg bodźców np. ruch warg, zimno czy powiew wiatru. Charakterystyczną cechą choroby są ataki bólu trwające zazwyczaj kilkadziesiąt sekund, a niekiedy nawet godzinę. Rodzaje neuralgii nerwu trójdzielnego:

  • neuralgia klasyczna (samoistna, najczęściej kompresja naczynia krwionośnego na korzeń nerwu trójdzielnego prowadzi do tzw. konfliktu naczyniowo-nerwowego),
  • neuralgia objawowa (napadowa lub przewlekła, spowodowana uszkodzeniami strukturalnymi – tętniakami mózgu, guzami, naroślami kostnymi czy stwardnieniem rozsianym).

Przyczyny występowania zapalenia nerwu trójdzielnego to m.in.:

  • ucisk na nerw trójdzielny (naczynie krwionośne uciska włókna nerwowe w jamie czaszki – najczęściej jest to tętnica móżdżkowa górna, tętnica przednia dolna móżdżku, tętnica podstawna, gałęzie mostowe tętnicy podstawnej lub żyła skalista górna),
  • zmiany w czaszce (np. tętniak, guz mózgu, narośl kostna),
  • półpasiec (zespół Ramsaya Hunta wywoływany wirusem ospy wietrznej),
  • stwardnienie rozsiane,
  • uszkodzenie gałązki nerwowej – osłonki mielinowej (mechaniczne uszkodzenie nerwu trójdzielnego spowodowane np. podczas ekstrakcji zęba),
  • stany zapalne nerwu trójdzielnego (spowodowane infekcjami wywołującymi stan zapalny ucha lub zęba).

W diagnostyce zmian w obrębie twarzy pacjenta wykorzystywane są badania stomatologiczne, okulistyczne i laryngologiczne, a gdy występuje podejrzenie ucisku na nerw, również rezonans magnetyczny głowy, tomografia komputerowa lub angiografia rezonansu magnetycznego, które umożliwiają rozpoznanie ewentualnych zmian rozrostowych i wskazanie wszelkich nieprawidłowości w budowie układu naczyniowego.

Neuralgia leczona jest zachowawczo lub chirurgicznie – lekarz dokonuje wyboru terapii na podstawie przyczyny wystąpienia choroby. Metody leczenia neuralgii:

  • farmakoterapia (leczenie środkami przeciwpadaczkowymi – fenytoiną, karbamazepiną, klonazepamem czy kwasem walproinowym, a w celu zniwelowania bólu – opioidami),
  • blokady (cykliczne ostrzykiwanie nerwu trójdzielnego lekami przeciwbólowymi),
  • operacja usunięcia guza lub odseparowania tętnicy mózgowej od uciskanego nerwu,
  • operacyjne usunięcie nerwu trójdzielnego.

Do inwazyjnych metod leczenia zalicza się:

  • termolezja (wyłączanie włókien nerwowych pod wpływem działania prądu o częstotliwości fal radiowych),
  • mikrodekompresja naczyniowa (odseparowanie tętnicy wywołującej ucisk na nerw trójdzielny za pomocą wprowadzanych przez otwór wykonany w czaszce za uchem separatorów z tworzywa sztucznego),
  • mikrokompresja balonem (mechaniczne uszkodzenie nerwu trójdzielnego przy wykorzystaniu urządzenia z balonem, który poprzez ucisk niszczy chory fragment nerwu),
  • radiochirurgia stereotaktyczna nożem gamma (precyzyjne zniszczenie nerwu za pomocą urządzenia emitującego promieniowanie gamma),
  • termokoagulacja (zniszczenie uszkodzonego fragmentu nerwu trójdzielnego przy pomocy wysokiej temperatury),
  • gliceroliza (odwracalne unieczynnienie uszkodzonego fragmentu nerwu poprzez ostrzykiwanie go glicerolem).

W procesie leczenia zapalenia nerwu trójdzielnego wykorzystywana jest również akupunktura, czyli nakłuwanie określonych miejsc na ciele chorego przeznaczonymi do tego igłami. W celu zapobiegania nawrotom neuralgii i łagodzenia jej objawów pacjenci mogą przyjmować witaminy z grupy B – w szczególności witaminę B12, która korzystnie wpływa na układ nerwowy oraz stosować ciepłe okłady, lecznicze kąpiele i masaże czy maści i plastry rozgrzewające.

U osób przed 30. rokiem życia objawy neuralgii mogą wskazywać na obecność choroby układu nerwowego, np. stwardnienia rozsianego.

Dowiedz się więcej: Nerwobóle (neuralgia) – czym są, co je powoduje, jak się objawiają i jakie są sposoby leczenia

Przewlekły idiopatyczny ból głowy: przyczyny, objawy i leczenie (PIFP)

Przewlekły idiopatyczny ból twarzy to schorzenie, przy którym ból pojawia się codziennie i może trwać nawet przez cały dzień. Charakterystyczną cechą jest trudny do zlokalizowania ból o zmiennym natężeniu, ograniczony do obszaru po jednej stronie twarzy pacjenta, a wraz z rozwojem choroby rozprzestrzeniający się na coraz większe obszary, np. potylicę i górną część karku. Przyczyną pojawienia się PIFP może być zabieg chirurgiczny czy uraz twarzy lub zębów. Leczenie farmakologiczne polega na podawaniu pacjentom:

  • trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych (np. amitryptiliny),
  • inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (wenlafaksyny, mirtazapiny, duloksetyny).

Inne metody leczenia to m.in.:

  • elektrostymulacja TENS,
  • elektrostymulacja za pomocą elektrod zaimplantowanych do wzgórza lub zwoju Gassera,
  • laseroterapia,
  • akupunktura.

Jak wygląda życie z padaczką?

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3