Nie pamiętamy dzieciństwa, bo nie chcemy. To nie jest błąd w mózgu

Spróbujcie cofnąć się myślami do swoich drugich urodzin. Prawie nikomu się to naprawdę nie udaje. To, co wydaje nam się, że pamiętamy, jest w większości przypadków konstrukcją złożoną z opowieści słyszanych tysiąc razy i zdjęć oglądanych w rodzinnych albumach.

Amnezja dziecięca, czyli niezdolność do przypominania sobie pierwszych lat życia, to stan wspólny dla niemal wszystkich ludzi. I dziś nauka zaczyna wyjaśniać, dlaczego tak jest.

Przez długi czas sądzono, że zapominanie pierwszych lat to coś w rodzaju technicznego ograniczenia niedojrzałego mózgu. Problem przejściowy, który ma się rozwiązać wraz z rozwojem.

Nowe badania opowiadają jednak inną, a w pewnym sensie bardziej fascynującą historię: mózg nie traci tych wspomnień z powodu swojej niezdolności, lecz odkłada je na bok celowo.

W pierwszych latach życia uczymy się ogromnie dużo. Języka, relacji, zasad społecznych, emocji. To etap intensywnej i nieustannej nauki. Właśnie dlatego – wyjaśniają neurobiolodzy – mózg potrzebuje zrobić miejsce, zorganizować wszystko na nowo, uprościć. I aby to osiągnąć, uruchamiany jest mało znany, ale fundamentalny mechanizm.

W naszym mózgu żyją specjalne komórki zwane mikroglejami. Należą do układu odpornościowego i odpowiadają za utrzymanie równowagi środowiska mózgu. W dzieciństwie, kiedy mózg jest w fazie intensywnej budowy, komórki te pracują bez wytchnienia, by udoskonalać połączenia między neuronami – usuwają te mniej przydatne i wzmacniają pozostałe.

Zespół badaczy z Trinity College w Dublinie zaobserwował, że to właśnie ta „porządkująca” aktywność jest powiązana z zanikiem najwcześniejszych wspomnień. W warunkach eksperymentalnych, gdy działanie mikrogleju zostaje tymczasowo osłabione, ślady pamięci pozostają bardziej dostępne – nie dlatego, że są silniejsze, ale dlatego, że nie zostają zarchiwizowane tak głęboko.

Kluczowe jest to, że wspomnienia z dzieciństwa nie są kasowane jak zbędne pliki. Zostają wyciszone i odsunięte na dalszy plan, aby mózg mógł lepiej dostosować się do świata, który bardzo szybko się zmienia.

Dzięki coraz bardziej zaawansowanym technikom obserwacji naukowcom udało się zidentyfikować tzw. „ślady pamięci” – grupy neuronów, które zachowują przeżyte doświadczenia. Nawet gdy wspomnienie nie może już zostać świadomie przywołane, te ślady wciąż istnieją.

Zaangażowane obszary to m.in. hipokamp i ciało migdałowate – struktury odpowiedzialne za pamięć, emocje i orientację w świecie.

Różnica polega na tym, że z biegiem lat dostęp do tych śladów zostaje ograniczony, jakby mózg decydował, że nie muszą już odgrywać centralnej roli w dorosłym życiu.

Według Eriki Stewart z Columbia University mikroglej zachowuje się jak prawdziwy „menedżer pamięci”, pomagając mózgowi decydować, które wspomnienia powinny pozostać aktywne, a które mogą zejść na dalszy plan.

Badania pokazują też, jak silny jest związek między układem odpornościowym a rozwojem mózgu. Zachowanie równowagi jest kluczowe – aktywność mikrogleju nie może być ani zbyt wysoka, ani zbyt niska. To delikatny mechanizm, który może tłumaczyć indywidualne różnice w uczeniu się, zapamiętywaniu i postrzeganiu świata.

Amnezja dziecięca jest prawdopodobnie najpowszechniejszą formą zapominania. I właśnie dlatego, że dotyczy wszystkich, rzadko się nad nią zastanawiamy. Dziś wiemy jednak, że zapominanie jest integralną częścią procesu uczenia się – sposobem, w jaki mózg staje się bardziej elastyczny i gotowy na nowe doświadczenia, bez przeciążenia przeszłością.

Jak podkreśla Tomás Ryan, główny autor badania opublikowanego w PLOS Biology, pamięć nie jest statycznym archiwum, lecz dynamicznym systemem, który zmienia się razem z nami przez całe życie.

I być może to najbardziej uspokajający wniosek: jeśli nie pamiętamy pierwszych kroków ani pierwszych słów, to nie dlatego, że coś poszło nie tak. To dlatego, że nasz mózg – po cichu – robił miejsce na to, kim mieliśmy się stać.

Źródło: PLOS Biology