Gorąca przyjemność na zimę nie dla wszystkich. Kto musi uważać na saunę?

W krajach nordyckich, jest elementem codziennej kultury, a w Polsce coraz częściej traktowana jest jako forma dbania o zdrowie – obok aktywności fizycznej czy snu. Nic dziwnego, że Polacy kochają saunowanie. W środku zimy perspektywa wygrzania się w gorącej saunie jest kusząca.

Najczęściej spotykana jest sauna fińska, nazywana również suchą, w której panuje bardzo wysoka temperatura i niska wilgotność powietrza. Dostępne są także sauny parowe oraz sauny infrared, działające w niższych temperaturach. Choć różnią się warunkami cieplnymi, każda z nich stanowi dla organizmu silny bodziec fizjologiczny, na który nie każdy reaguje w ten sam sposób.

Wysoka temperatura działa jednak na organizm znacznie silniej, niż mogłoby się wydawać, uruchamiając reakcje w układzie sercowo-naczyniowym, hormonalnym i nerwowym. I choć badania potwierdzają realne korzyści z regularnego saunowania, eksperci podkreślają, że nie jest to rozwiązanie uniwersalne.

Ekspozycja na wysoką temperaturę jest dla organizmu intensywnym bodźcem fizjologicznym. Dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych, przyspieszenia akcji serca i zwiększenia przepływu krwi przez skórę. Tętno w trakcie sesji w saunie może wzrosnąć nawet do 120–150 uderzeń na minutę, a układ krążenia pracuje znacznie intensywniej niż w warunkach spoczynkowych.

Równolegle aktywowany jest autonomiczny układ nerwowy i układ hormonalny. Wysoka temperatura powoduje przejściowy wzrost hormonów stresu, w tym adrenaliny i kortyzolu, co mobilizuje organizm do utrzymania równowagi cieplnej. U osób zdrowych reakcje te mają charakter krótkotrwały i wygasają po wyjściu z sauny.

Wpływ sauny na zdrowie był przedmiotem wielu badań obserwacyjnych, szczególnie w Finlandii. W jednym z najczęściej cytowanych badań kohortowych, opublikowanym na łamach „JAMA Internal Medicine”, wykazano, że osoby korzystające z sauny kilka razy w tygodniu rzadziej chorowały na nadciśnienie i choroby sercowo-naczyniowe. Długoterminowa obserwacja wskazywała także na niższą śmiertelność z przyczyn sercowych w porównaniu z osobami saunującymi się sporadycznie.

Badania sugerują również, że regularne korzystanie z sauny może sprzyjać poprawie elastyczności naczyń krwionośnych, regeneracji po wysiłku fizycznym oraz obniżeniu poziomu stresu. Wysoka temperatura działa rozluźniająco na mięśnie i bywa pomocna w redukcji napięcia psychicznego.

Często powtarzaną zaletą saun jest oczyszczanie organizmu z toksyn. Jednak główną rolę w detoksykacji pełnią wątroba i nerki, a nie skóra. Intensywne pocenie się w saunie nie leczy ani nie zastępuje tych procesów, ale może pośrednio wspierać krążenie i usuwanie produktów przemiany materii.

Dla wielu osób istotnym efektem saunowania jest również głęboki relaks i obniżenie napięcia, które pośrednio sprzyjają regeneracji organizmu.

Kluczowym mechanizmem stojącym za potencjalnymi korzyściami sauny jest tzw. kontrolowany stres cieplny. Jak wynika z przeglądów badań dotyczących reakcji hormonalnych, krótkotrwała ekspozycja na wysoką temperaturę może uruchamiać procesy adaptacyjne organizmu. U osób zdrowych, korzystających z sauny regularnie i z umiarem, reakcja stresowa z czasem ulega osłabieniu, a organizm lepiej toleruje bodziec cieplny.

Pamiętajmy, że sauna działa przede wszystkim profilaktycznie. Badania pokazują, że regularne saunowanie może zmniejszać ryzyko niektórych chorób i wspierać mechanizmy adaptacyjne organizmu, ale nie zastępuje leczenia dedykowanego. Eksperci są zgodni, że obserwowane korzyści dotyczą głównie osób zdrowych lub stabilnych klinicznie, natomiast sauna nie leczy chorób i nie powinna być traktowana jako forma terapii. Jeśli bolą nas plecy od miesięcy, to wygrzanie się w saunie nie zadziała jak magiczna różdżka.

Wytyczne medyczne i publikacje naukowe jasno wskazują, że sauna nie jest bezpieczna dla wszystkich. Przeciwwskazaniami są m.in.

• niewydolność serca,

• niestabilna choroba wieńcowa,

• niekontrolowane nadciśnienie tętnicze,

• zaburzenia rytmu serca,

• choroby na tle autoimmunnologicznym (np. RZS, łuszczyca, Hashimoto)

• choroby alergiczne,

• choroby neurologiczne (szczególnie w przypadku padaczki),

• zaburzenia hormonalne.

W tych przypadkach wysoka temperatura może nadmiernie obciążać układ krążenia i zwiększać ryzyko powikłań, dlatego, jeśli chorujemy, zanim skusimy się na gorący relaks w saunie, lepiej skonsultować ten pomysł z lekarzem.

Wysoka temperatura może nasilać objawy i pogarszać samopoczucie. Sauna nie jest również zalecana w trakcie infekcji, gorączki oraz w przypadku istotnych zaburzeń hormonalnych, którym towarzyszy nietolerancja ciepła czy kołatania serca.

Jeśli korzystanie z sauny wywołuje objawy takie jak osłabienie, zmiany skórne, infekcje, bóle głowy czy bóle mięśni to trzeba tego zaprzestać.

Korzystne efekty sauny pojawiają się wtedy, gdy jest ona stosowana regularnie, ale w sposób umiarkowany i rytualny. Klasyczny model obejmuje 2–3 krótkie cykle nagrzewania (zwykle 8–15 minut), przeplatane schładzaniem i czasem odpoczynku.

Równie ważne jest odpowiednie przygotowanie i regeneracja po wyjściu z sauny. Przed sesją zalecane jest zadbanie o higienę, lekkie nawodnienie i unikanie alkoholu oraz obfitych posiłków, a po nagrzewaniu – schłodzenie ciała i kilkanaście minut odpoczynku.

To właśnie faza regeneracji pozwala układowi nerwowemu i hormonalnemu wyciszyć reakcję stresową. Eksperci podkreślają, że przekraczanie własnych granic, zbyt długie przebywanie w wysokiej temperaturze lub zbyt częste sesje mogą prowadzić do odwodnienia i przeciążenia organizmu, zwłaszcza u osób z chorobami przewlekłymi.

Źródło: Laukkanen T. i in., „JAMA Internal Medicine”; Hussain J., Cohen M., „Journal of Human Hypertension”, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH.

Czytaj także: Morsowanie nie dla każdego! Kto nie powinien próbować?