Chronią nie tylko przed powikłaniami grypy. Obniżają też ryzyko rozwoju demencji, nowotworów i chorób serca

Ekspert z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu w rozmowie z PAP zaznaczył, że w dyskusji o szczepieniach, zwłaszcza sezonowych, takich jak szczepienia przeciw grypie, RSV czy Covid-19, najczęściej wskazuje się na ich najbardziej oczywiste, bezpośrednie korzyści. Chodzi przede wszystkim o zmniejszenie ryzyka infekcji, jej ciężkiego przebiegu, hospitalizacji i zgonu, szczególnie w grupach najbardziej wrażliwych, takich jak seniorzy, dzieci czy osoby z niedoborami odporności.

– Zwracamy uwagę głównie na te bezpośrednie efekty; tymczasem korzyści wynikające ze szczepień są znacznie szersze i obejmują także nie mniej istotne efekty pośrednie – powiedział prof. Rzymski.

Jak podkreślił, branie tych aspektów pod uwagę zarówno w kampaniach promujących szczepienia, jak i w codziennych rozmowach lekarzy oraz farmaceutów z pacjentami, może odegrać ważną rolę. Zaznaczył, że mogą one być szczególnie przekonujące dla osób, które nie uznają samej infekcji za poważne zagrożenie dla zdrowia.

Badacz powołał się na wyniki badań pokazujące, że wielu Polaków utożsamia grypę ze zwykłym przeziębieniem, co sprzyja bagatelizowaniu działań profilaktycznych. Część społeczeństwa nie widzi także potrzeby corocznego szczepienia, wskazując na częste mutacje wirusa oraz ograniczoną skuteczność szczepionek w zapobieganiu samej chorobie. Jak jednak zaznaczył ekspert, takie rozumowanie jest błędne. W takich sytuacjach do szczepień mogą skłaniać inne, długoterminowe korzyści zdrowotne, o których świadomość w społeczeństwie wciąż pozostaje niewielka.

Zdaniem prof. Rzymskiego osobami, do których w szczególny sposób warto kierować przekaz dotyczący pośrednich korzyści szczepień, są seniorzy - grupa najmocniej zagrożona chorobami układu krążenia oraz neurodegeneracyjnymi.

– Mamy wysokiej jakości badania, a nawet metaanalizy, które wykazały silny efekt kardioprotekcyjny szczepień przeciw grypie. U osób starszych mogą one zmniejszać ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych o ok. 30 proc. oraz w podobnym stopniu redukować ryzyko zgonu z ich powodu. Podobne efekty zaobserwowano także w przypadku szczepień przeciw pneumokokom - powiedział prof. Rzymski.

Jak zauważył, w starzejącej się polskiej populacji dostęp do prostej, refundowanej metody, która tak wyraźnie zmniejsza to ryzyko, ma ogromne znaczenie.

Innym skutkiem szczepień przeciwko wirusom układu oddechowego, takim jak grypa czy RSV, jest zmniejszenie zapotrzebowania na antybiotyki, co przekłada się na ograniczanie narastającej antybiotykooporności. Prof. Rzymski podkreślił, że choć infekcji wirusowych nie leczy się antybiotykami, to nierzadko prowadzą one do nadkażeń bakteryjnych, które już wymagają zastosowania takiej formy leczenia.

– W zeszłym sezonie ponad połowa dorosłych pacjentów hospitalizowanych z powodu grypy wymagała zastosowania antybiotyków. Nadmiarowe wykorzystanie tych leków sprzyja narastaniu oporności bakterii, która już dziś jest jednym z największych wyzwań zdrowia publicznego. W samej Unii Europejskiej wiąże się ona z ok. 40 tys. zgonów rocznie. Tymczasem metaanalizy pokazały, że szczepienie przeciw grypie zmniejsza ogólną konieczność stosowania antybiotyków średnio o jedną czwartą, a wśród dzieci i młodzieży nawet o połowę - zaznaczył.

Ten przykład pokazuje, że sezonowe szczepienia są korzystne nie tylko dla osób starszych, lecz również dla dzieci. Prof. Rzymski zaznaczył, że w przypadku najmłodszych ograniczanie stosowania antybiotyków jest szczególnie istotne, ponieważ ich mikrobiom oraz układ odpornościowy znajdują się w fazie rozwoju, a nadmierne użycie antybiotyków może ten proces zakłócać. Podkreślił także, że ważną rolę odgrywa poziom wyszczepienia kobiet w ciąży.

– Według badań zaszczepienie kobiety w ciąży przeciw RSV ogranicza późniejsze stosowanie antybiotyków u jej dziecka. W pierwszych trzech miesiącach życia ich ogólne użycie zmniejszone było o jedną piątą, a w przypadku infekcji dolnych dróg oddechowych - prawie o połowę. To ważne, bo wczesna ekspozycja na antybiotyki może mieć długofalowe konsekwencje dla zdrowia - powiedział.

Kolejnym niezwykle istotnym mechanizmem związanym ze szczepieniami jest tzw. trening immunologiczny. Oznacza on, że szczepionki – poza zapewnieniem ochrony przed konkretną chorobą – ogólnie aktywizują układ odpornościowy i poprawiają jego funkcjonowanie.

– Układ odpornościowy, który jest regularnie stymulowany w kontrolowanych warunkach, lepiej radzi sobie z różnymi wyzwaniami. Nie chodzi wyłącznie o ochronę przed jednym patogenem, ale o sprawniejsze reagowanie na wszystkie zagrożenia – wyjaśnił ekspert z UMP.

Jak dodał, zjawisko to pomaga zrozumieć obserwacje, według których osoby zaszczepione przeciw grypie mogą przechodzić łagodniej inne infekcje dróg oddechowych, takie jak RSV czy COVID-19.

– Szczepienie wydaje się zmieniać ekspresję genów odpowiedzialnych za regulowanie odpowiedzi zapalnej przez monocyty i komórki NK. Gdy organizm mierzy się później z innym zagrożeniem, układ odpornościowy reaguje sprawniej, co ma znaczenie, bo to właśnie nadmierny, niekontrolowany stan zapalny bywa często wyniszczający – wyjaśnił naukowiec.

Układ odpornościowy nie zajmuje się jednak wyłącznie walką z zakażeniami; ma też znaczenie w kontroli rozwoju nowotworów. Badania z Azji pokazały, że u osób po 55. roku życia szczepienie przeciw grypie wiązało się z mniejszym ryzykiem zachorowania na raka płuca, zwłaszcza u pacjentów z chorobami przewlekłymi.

– Co ciekawe, ten efekt narastał wraz z regularnością szczepień. U tych, którzy otrzymywali je przez przynajmniej cztery sezony, ryzyko raka płuc spadało nawet 75 proc. - podkreślił prof. Rzymski.

Niektóre dowody eksperymentalne wskazują także, że infekcje wirusowe układu oddechowego mogą w niektórych sytuacjach pogarszać rokowanie u osób z już istniejącą chorobą nowotworową. Prowadzą bowiem do „wybudzenia” uśpionych komórek nowotworowych, co przekłada się na większe ryzyko nawrotu. Dlatego ograniczanie takich infekcji, m.in. poprzez szczepienia, może mieć znaczenie ochronne.

Ostatnim wątkiem łączącym szczepienia z nowotworami są obserwacje pokazujące, że zaszczepienie może korzystnie wpływać na przebieg leczenia onkologicznego. Niedawne badania przeprowadzone u pacjentów z niedrobnokomórkowym rakiem płuca oraz czerniakiem wykazały, że podanie w trakcie niektórych terapii szczepionki mRNA przeciw Covid-19 wiązało się z lepszymi wynikami i wyższą przeżywalnością.

Coraz więcej badań wskazuje, że szczepienia przeciw grypie mogą również obniżać ryzyko rozwoju demencji oraz choroby Alzheimera. W przypadku regularnego, corocznego szczepienia redukcja tego ryzyka może sięgać nawet 60 procent.

Za ten efekt mogą odpowiadać różne mechanizmy, m.in. zmniejszenie liczby infekcji sprzyjających nasilaniu procesów neurodegeneracyjnych, a także lepsza regulacja reakcji zapalnej w obrębie ośrodkowego układu nerwowego.

Prof. Rzymski wyraził nadzieję, że zwiększanie świadomości na temat dodatkowych, pozagrupowych korzyści szczepień pomoże przekonać przynajmniej część osób wahających się, zwłaszcza wśród seniorów. Zwrócił uwagę, że sezon grypowy wciąż trwa, a największa liczba zachorowań utrzymuje się co najmniej do marca.

Przypomniał również, że szczepienia przeciw grypie są refundowane dla osób starszych, natomiast dzieci i młodzież mogą z nich korzystać bezpłatnie. Istnieje też możliwość bezpiecznego podania szczepionki przeciw grypie podczas jednej wizyty razem ze szczepieniami przeciw innym chorobom układu oddechowego.

– Wirusy grypy to nie są przeciwnicy, których warto ignorować. I to nie tylko z uwagi na samą grypę, ale też dodatkowe szkodliwe efekty w organizmie – podsumował ekspert.

Źródło: PAP