reklama

Tężec - przebieg choroby, objawy, leczenie i zapobieganie

Justyna Śmigaruk
Tężec jest stosunkowo częstą konsekwencją zranienia i następnego zabrudzenia rany. Można jednak go uniknąć dzięki szczepieniom profilaktycznym. pixabay.com
Tężec to groźna choroba wywołana obecnością laseczki tężca w ranie. Objawy tężca wywołane są przez zatrucie toksyną wydzielaną przez bakterie. Wiele przypadków tężca przebiega ciężko, włącznie z poważnymi zaburzeniami oddychania i bolesnymi, silnymi skurczami mięśni. Niezwykle ważna u osób w każdym wieku jest profilaktyka.

Tężec - co to za choroba?

Tężec zalicza się do grupy toksykoz - zakaźnych chorób wywołanych zatruciem szkodliwymi substancjami. Za jej rozwój odpowiada bakteria Gram-dodatnia, nazywana laseczką tężca (Clostridium tetani). Bakteria ta należy do grupy bezwzględnych beztlenowców, co oznacza, że żyje i rozwija się jedynie tam, gdzie nie ma tlenu atmosferycznego. Jest bardzo rozpowszechniona w przyrodzie. Żyje w przewodach pokarmowych zwierząt, choć najwięcej jest jej w kurzu, błocie, glebie. Bardzo często bywają nią skażone gleby, które wcześniej wzbogacano nawozami naturalnymi.

Tężec jest zwykle następstwem skaleczenia i styczności ze skażoną glebą. W większości przypadków jest to skaleczenie w obrębie kończyn górnych i dolnych. Dlatego tak ważne jest, by wykonywać szczepienie przeciw tężcowi profilaktycznie, a po zranieniu wykonać zastrzyk przeciwtężcowy. Rozwojowi bakterii sprzyjają rany kłute, głębokie, z nieusuniętym ciałem obcym w środku. Takie zranienia stwarzają idealne warunki beztlenowe, w których bakterie tężca mogą się rozwijać i namnażać.

Co powinno znaleźć się w naszej apteczce?

Laseczka tężca nie przedostaje się w organizmie poza obszar rany. Wydziela za to toksyny: tetanolizynę i tetanospazminę. To właśnie tetanospazmina jest odpowiedzialna za objawy tężca. Okres inkubacji bakterii, czyli czas od jej przedostania się do rany do momentu, w którym pojawiają się pierwsze objawy tężca, wynosi średnio od 2 do 14 dni. Im krótszy jest ten okres, tym cięższy przebieg choroby.

Tetanospazmina blokuje w synapsach neuronów proces uwalniania glicyny oraz neuroprzekaźnika GABA. Są to substancje hamujące. Spadek ich wydzielania sprawia, że w płytkach nerwowo -mięśniowych gromadzi się acetylocholina i dochodzi do porażenia spastycznego (uszkodzenia ośrodków ruchowych położonych w płatach czołowych mózgu).

Z kolei tetanolizyna wiąże się z błonami komórkowymi przez obecny na nich cholesterol, tworząc kanały, przez które do wnętrza komórek wpływają niekontrolowanie substancje zaburzające ich metabolizm. Szczególnie silne i groźne jest jej działanie na erytrocyty. Jej udział w powstawaniu objawów tężca u człowieka jest znacznie mniejszy, choć nie można pomijać jej toksycznego działania.

W krajach rozwijających się, w których szczepienie przeciw tężcowi nie stanowi standardu, a matki często nie mają odporności własnej, występuje odmiana tężca nazywana tężcem noworodków. Objawy tężca rozwijają się, gdy zakażony zostaje kikut pępowiny. W Polsce od ponad 30 lat nie zdarzył się taki przypadek.

Warto przeczytać na temat:

Wyróżnia się dwa rodzaje tężca, w zależności od lokalizacji objawów. Tężec miejscowy obejmuje mięśnie w bezpośredniej okolicy rany, zaś tężec uogólniony powoduje napięcie mięśni mimicznych, mięśni grzbietu oraz zaburzenia w działaniu układu autonomicznego.

Zakażenie tężcem - przyczyny

Najczęstszą przyczyną zakażenia tężcem jest zranienie się podczas pracy w styczności z glebą. Tężec zdarza się najczęściej u osób starszych. W Polsce w ostatnich latach odnotowany zachorowania wyłącznie u osób powyżej 60. roku życia. Częściej chorują kobiety, nie tylko ze względu na dłuższy średni czas życia, ale też na fakt, że od lat 60. XX wieku młodym mężczyznom podawano w wojsku obowiązkowe szczepienia.

Niekiedy przyczynę stanowią też przewlekłe owrzodzenia. Do przyczyn i czynników ryzyka zakażenia pałeczką tężca można zaliczyć:

  • Kontakt otwartej rany z glebą lub odchodami zwierzęcymi.
  • Brak profilaktyki przeciwtężcowej (szczepień - ostatnie ponad 8 lat przez zranieniem oraz zastrzyku przeciwtężcowego po zranieniu).
  • Owrzodzenia (np. towarzyszące chorobom nowotworowym).
  • Stopę cukrzycową.

Istnieją także pewne okoliczności związane z samym zranieniem, które zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju tężca:

  • Głęboka lub szarpana rana.
  • Rana powstała w wyniku poparzenia, odmrożenia lub ugryzienia przez zwierzę.
  • Rana powstała przez drzazgi, szkło, które w niej utkwiły.
  • Rana była zabrudzona i nie została natychmiast odkażona.
  • Krwawienie było silne i chory stracił wiele krwi.

W latach 2000-2010 w Polsce odnotowano 53 przypadki tężca. Aż 80% osób chorujących mieszkało na wsi. Chorują także mieszkańcy miast, szczególnie zajmujący się uprawą ogródków działkowych. Średni okres wylęgania się bakterii wynosił u chorych 10 dni - tyle czasu upłynęło od zranienia do pierwszych objawów. Osoby chore spędziły w szpitalu średnio 43 dni, a śmiertelność wyniosła 36%. Te statystyki pokazują, że szczepienie na tężec jest niezwykle ważne, a niepokojących objawów nie można ignorować.

Tężec - objawy choroby

Jak już zostało wspomniane, objawy tężca nie występują natychmiast. Od zakażenia do pierwszych zwiastunów może upłynąć nawet wiele dni. Pierwsze objawy tężca to tak zwany okres zwiastunowy. Obejmuje on:

  • Niepokój.
  • Bóle głowy.
  • Wzmożone napięcie mięśniowe.
  • Potliwość,
  • Parestezje (mrowienie, drętwienie, zmiany temperatury) w okolicach rany.

Te sygnały bardzo często są ignorowane. Tymczasem warto zwrócić na nie uwagę - może to być znak, że tetanospazmina zaczęła już się wydzielać i dociera do rdzenia kręgowego. Szczególnej czujności wymaga okres kilku dni po zranieniu i zabrudzeniu rany, jeśli nie była podawana szczepionka na tężec, ani zastrzyk po zranieniu.

Objawy tężca w dalszym okresie rozwoju choroby to:

  • Narastające napięcie mięśni.
  • Szczękościsk i trudności w przełykaniu.
  • Wzmożone napięcie mięśni mimicznych („uśmiech sardoniczny” - charakterystyczny, utrzymujący się grymas z wyszczerzonymi zębami, przypominający nieco uśmiech).
  • Napięcie mięśni grzbietu, prężenie (łukowate wygięcie ciała).
  • Trudności z oddychaniem, które wynikają z nadmiernego napięcia mięśni.
  • Wahania wartości ciśnienia i tętna.

Tężec jest groźną chorobą, której nie można lekceważyć. Może wymagać nawet mechanicznego wentylowania (medycznej pomocy w oddychaniu) lub wykonania tracheotomii. W wyniku mocnego skurczu mięśni grzbietu może także dojść do złamania kręgosłupa. Szczególne zagrożenie stanowi fakt, że rana nie musi być rozległa ani poważna, by wniknęły w nią bakterie Clostridium tetani. Dlatego wiele osób nie zgłasza się w porę do lekarza i nie otrzymuje zastrzyku przeciwtężcowego. Niekiedy pierwsze objawy tężca u osób starszych są też brane za udar niedokrwienny.

Objawy tężca u dzieci są takie same, jak objawy tężca u dorosłych, choć u dzieci zakażenie tą bakterią zdarza się o wiele rzadziej. W dużej mierze zasługę tę należy przypisać szczepieniom ochronnym dzieci w wieku szkolnym.

Objawy tężca - diagnostyka choroby

Diagnozując tężec, lekarz musi przede wszystkim wykluczyć inne choroby, mogące odpowiadać za objawy. Są to:

  • Zatrucie strychniną.
  • Zapalenie opon mózgowo–rdzeniowych.
  • Zapalenie mózgu.
  • TężyczkaTężyczkaTężyczka (stan towarzyszący niedoborom wapnia).
  • Polekowa dystonia mięśniowa (u osób przyjmujących preparaty z grupy neuroleptyków, takie jak metoklopramid).
  • Zapalenie lub ropień w okolicy jamy ustnej.

Stosuje się rozróżnienie na trzy stopnie nasilenia choroby:

  • Tężec lekki (pojedyncze skurcze mięśni oraz objawy szczękościsku).
  • Tężec umiarkowany (sztywność, problemy z przełykaniem).
  • Tężec ciężki (trudności z oddychaniem i wahania ciśnienia).

Odsetek przypadków śmiertelnych to od 6 do 60%, w zależności od postaci tężca. Diagnoza polega na wywiadzie (wiele mówi lekarzowi informacja o niedawnym skaleczeniu) i badaniu przedmiotowym. Następnie podejmuje się leczenie objawowe, w przypadkach ciężkiego tężca nawet ratujące życie chorego.

Tężec - leczenie

Nie istnieje substancja, która neutralizuje działanie tetanospazminy. Jej wpływ na organizm, a co za tym idzie, objawy tężca u człowieka, utrzymuje się od 4 do 6 tygodni. W tym okresie pacjent z rozpoznanym tężcem przebywa na oddziale chorób zakaźnych. Wskazane jest, by w tym samym szpitalu znajdował się także oddział intensywnej terapii. Leczenie tężca ma charakter objawowy i może, w zależności od dolegliwości, obejmować:

  • Podawanie ludzkiej antytoksyny przeciwtężcowej.
  • Chirurgiczne oczyszczenie zakażonej rany.
  • Podawanie antybiotyków, zwłaszcza metronidazolu.
  • Obniżanie napięcia mięśniowego za pomocą leków (diazepam, midazolam).

Gdy występuje taka potrzeba, stosuje się także:

  • Wspomaganie wentylacji układu oddechowego.
  • Udrożnienie dróg oddechowych (tracheotomia).

Po ustąpieniu objawów pacjent musi przyjąć szczepienie przeciw tężcowi. Samo przechorowanie go nie pozostawia odporności.

Szczepionka na tężec

Bez wątpienia najlepszym sposobem zapobiegania tężcowi jest szczepienie ochronne, które wykonuje się u dzieci do ukończenia 19. roku życia. Warto również co 5-7 lat profilaktycznie poddawać się szczepieniu „przypominającemu”. Dotyczy to zwłaszcza osób, których praca lub hobby stwarzają ryzyko zakażenia. Czas ochronny po podaniu podstawowego szczepienia wynosi od 5 do 10 lat. Prawdopodobnie szczątkowa odporność utrzymuje się jeszcze przez wiele lat po okresie ochronnym, jednak najlepszym sposobem zapobiegania jest regularne ponawianie szczepień.

Szczepionka na tężec jest najlepszą formą profilaktyki przeciwko tej chorobie zakaźnej.
Szczepionka na tężec jest najlepszą formą profilaktyki przeciwko tej chorobie zakaźnej. pixabay.com

Substancją czynną w szczepionce przeciwko tężcowi jest toksoid tężcowy - toksyna pozbawiona właściwości toksycznych poprzez poddanie działaniu formaldehydu i temperatury. Oznacza to, że szczepienie na tężec jest całkowicie bezpieczne, nie powoduje powikłań i nie grozi rozwojem choroby. W Polsce bardzo często podaje się szczepienie skojarzone - tak zwana szczepionka błonica tężec krztusiec może (w niewielu przypadkach) wywołać odczyn poszczepienny. Przez kilka dni po wykonaniu zastrzyku do normalnych objawów należy ból ręki, obrzęk, zaczerwienienie. Taki odczyn miejscowy nie stanowi żądnego zagrożenia, można zmniejszyć go, przykładając owinięte szmatką kostki lodu lub żel Altacet.

Tężec - profilaktyka po zranieniu

Bardzo istotne jest też podejmowanie prostych, profilaktycznych działań tuż po zranieniu. Każdą ranę należy oczyścić i zdezynfekować, a także zabezpieczyć przed przedostaniem się zabrudzeń. Choć laseczki tężca są odporne na ciepło i środki odkażające, istnieje spora szansa wypłukania ich z rany i obniżenia w ten sposób ryzyka. Po zranieniu i zabrudzeniu rany, jeśli ostatnie szczepienie miało miejsce więcej niż 8 lat temu, warto wykonać zastrzyk przeciwtężcowy, który nie jest tożsamy ze szczepieniem ochronnym. Jest to zastrzyk z surowicy przeciwtężcowej lub ludzkiej przeciwtężcowej gamma - globuliny.

W wielu przypadkach zdarza się, że osoby zaopatrujące ranę na oddziale ratunkowym lub w przychodni pomijają kwestię zastrzyku przeciwtężcowego. Zdecydowanie trzeba się o niego upomnieć. Ważne jest też, by pilnować regularnego ponawiania szczepień i zawsze pamiętać, kiedy zostało wykonane ostatnie. W Europie tężec nie stanowi częstej przyczyny zgonów, jednak warto zaznaczyć, że na świecie co 3 minuty umiera noworodek, chory właśnie na tężec - dotyczy to szczególnie Afryki, Azji i Ameryki Południowej, gdzie nie ma obowiązku szczepień. Dzięki nim w Polsce już od roku 1983 nie zanotowano przypadku tężca noworodków, a większość osób chorujących to osoby starsze, które od bardzo dawna nie były szczepione. Dzięki szczepieniom przeciw tężcowi bardzo wiele osób unika zarażenia i jego poważnych konsekwencji.

Zobacz też:

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3